Szlachetne zdrowie, nikt się nie dowie jako smakujesz aż się zepsujesz, to znane słowa Jana Kochanowskiego, który mówiąc pośrednio, zdefiniował czym jest zdrowie dla niego. Dla każdego zdrowie znaczy coś innego, każdy ma też inne kryteria wskazujące na to, czy jest się zdrowym człowiekiem. Spróbuj odpowiedzieć sobie na pytanie, czym jest zdrowie dla Ciebie? Albo kiedy zaczyna się choroba? Co to znaczy być chorym? Co to znaczy być zdrowym? Albo czy znasz kogoś, kto jest całkowicie zdrowy? No właśnie.. kiedy zadajemy sobie te pytania, zastanawiamy się nad sensem samej istoty zdrowia i choroby, coraz trudniej podać nam właściwą definicję.

Potoczne rozumienie zdrowia zgodne jest z tym, co powiedział Kochanowski. A więc zdrowie to brak choroby, brak poczucia bycia chorym. Zdrowie to także odporność, zdolność do regeneracji organizmu po epizodzie chorobowym i powrót do codziennych czynności, zdolności do działania. Intuicyjnie wiemy, co jest chorobą a co zdrowiem.

Definicja zdrowia i próby określenia tego pojęcia mają tak długą historię jak sam człowiek. Hipokrates (460-377 p.n.e.) pisał że dobre samopoczucie, czyli zdrowie oraz złe samopoczucie, czyli choroba, zależą od równowagi pomiędzy tym co nas otacza, co na nas oddziałuje czyli wiatrem, temperaturą, wodą i glebą a także indywidualnym sposobem życia. Według tradycyjnej medycyny chińskiej ciało ludzkie jest uważane za system współzależnych składników, mających naturalną tendencję do utrzymywania równowagi. Brak równowagi jest wynikiem działania szeregu czynników, jak: zła dieta, brak snu, mała aktywność fizyczna czy trudności w relacjach rodzinnych i społecznych.

Myśliciele w Oświeceniu uznali potrzebę zachowania zdrowia przez wszystkie klasy społeczne, a zwłaszcza przez klasy mające szczególne znaczenie dla społeczeństwa i kraju. To wówczas Leibniz (1646-1716) proponował tworzenie systemu publicznej opieki zdrowotnej, Fryderyk Hoffman (w 1710 r.) sugerował, że przyjęcie właściwego stylu życia pozwoli na uniknięcie przedwczesnej śmierci i wszelkiego rodzaju chorób.

Współcześnie, ośrodkiem myśli jest człowiek, w jego fizycznym, umysłowym i społecznym wymiarze. Pojęcia medyczne łącznie z definicjami zdrowia i choroby mnożą się i podlegają interpretacji fizjologicznej, socjologicznej, psychologicznej, teologicznej i kulturowej.

A jak zdrowie definiuje nauka?

Naukowa definicja zdrowia zmieniała się wraz z upływem czasu. Nauka wyznaczała określone kryteria, jakie organizm powinien spełniać, by móc go nazwać zdrowym, na podstawie których można było ocenić, jak bardzo ktoś jest zdrowy (lub raczej jak bardzo chory).

Obecnie najbardziej popularną definicją zdrowia jest definicja przyjęta przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) w 1946 r.. Brzmi ona następująco: zdrowie to stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy kalectwa.

Definicja ta jest bardzo ważna i postępowa, ponieważ nie poprzestaje na samym negatywnym znaczeniu, że zdrowie to tylko brak choroby, ale bardzo mocno akcentuje, że zdrowie ma w sobie aktywny aspekt, którym jest dobrostan. Mówiąc inaczej, mając na myśli zdrowie, nie możemy się tylko koncentrować się na chorobach i próbach ich zwalczania, ale powinniśmy myśleć przede wszystkim o samym zdrowiu - na jego wzmacnianiu. By być zdrowym, nie wystarczy jedynie pójść do lekarza, to trochę za mało. Zdrowie należy wzmacniać przez odpowiedni styl życia, odpowiedni sposób myślenia i właściwe radzenie sobie z naszymi emocjami. Definicja zdrowia WHO bardzo mocno podkreśla zatem połączenie kwestii zdrowia z życiem wewnętrznym i społecznym człowieka oraz jego osobistą troskę o kondycję, podkreśla rolę współpracy z pacjentem oraz zdrowego trybu życia dla zachowania zdrowia. Akcentuje rolę bardziej psychologicznego (podmiotowego) podejścia do chorego. Ponadto definicja docenia rolę psychiki i działania umysłu (np. nastawienia do życia) w procesie zachowywania dobrej kondycji i odporności.

Psychologia jako nauka definiuje zdrowie równie szeroko. Zdrowie określa się używając różnych kategorii nadrzędnych, obok stanu są to kategorie dyspozycji (potencjału, zasobów) lub procesu.

Rewolucyjne podejście w rozumieniu zdrowia przedstawił Aaron Antonovsky (1979). Według niego, zdrowie to kraniec kontinuum, którego drugim krańcem jest choroba (dwa bieguny). Mówiąc inaczej, brak tu rozgraniczenia między zdrowiem a chorobą. Miejsce jednostki w ciągu życia na kontinuum zdrowie – choroba zmienia się, rzadko osiągając pozycje krańcowo, trudno być absolutnie chorym i absolutnie zdrowym. Zdrowie jest tu więc procesem przemieszczania się na tym kontinuum. Proces zdrowia ma określony przebieg w czasie, zmienia się w odpowiedzi na zaistniałe wymagania, zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne. Choroba traktowana jest jako następstwo niewydolności tego procesu, załamanie zdrowia.

Inni psychologowie rozumieją zdrowie w kategoriach wartości. W tej koncepcji zdrowie i choroba nie są umieszczone na kontinuum, ale podobnie jak inne wartości mają swój znak i traktowane są rozłącznie. Zdrowie jest wartością pozytywną, do której człowiek dąży, a jego przeciwieństwo – choroba – wartością negatywną, której człowiek unika. Takie rozumienie zdrowia ma szczególną wartość w promocji zdrowia, gdyż pozwala wyjaśnić, dlaczego ludzie zdrowi podejmują działania na jego rzecz (dążenie do wartości pozytywnych). Niestety dla części osób, zdrowie ma wartość instrumentalną i stanowi jedynie środek do osiągnięcia innych celów. Inna wartość okazuje się być ważniejsza od zdrowia i jest osiągana jego kosztem[1]

Najnowsze tendencje w rozumieniu zdrowia można podsumować następująco:

  • poszerza się zakres pojęciowy zdrowia – wyróżnia się cztery wymiary: biologiczny, psychologiczny, społeczny i duchowy
  • akcentuje się zmienność zdrowia – ludzkie życie jest procesem nieustannych wysiłków, zmian
  • zwraca się uwagę na pozytywne rozumienie zdrowia jako potencjału czy zasobu
  • wyróżnia się dwie perspektywy zdrowia: obiektywną (ocena medyczna i psychologiczna) oraz subiektywną (perspektywa pacjenta)
  • przypisuje się człowiekowi odpowiedzialność za własne zdrowie, zgodnie z zasadą „twoje zdrowie w twoich rękach”
  • ponadto pojęcie zdrowia jest bliskie znaczeniowo pojęciom szczęścia, dobrostanu i jakości życia. Poczucie szczęścia jest objawem zdrowia, a zdrowie jest ważnym, choć nie jedynym warunkiem szczęścia.

Wnioski wynikające z najnowszych badań w zakresie rozumienia pojęcia zdrowia, sprowadzają się do stwierdzenia, że najważniejsza jest własna, osobista odpowiedzialności za stan zdrowia. Błędne jest przerzucanie tej odpowiedzialności wyłącznie na personel medyczny. Dbanie o własne zdrowie to mądre współpracowanie z personelem, prowadzenie pozytywnego i zdrowego trybu życia oraz utrzymywanie sposobu myślenia doceniającego harmonię z otoczeniem. Zdrowie to wartość najcenniejsza i niezaprzeczalna. Należy o nie dbać zarówno na poziomie jednostkowym, jak i społecznym.

W opracowaniu korzystano z następujących źródeł:

  1. Heszen I., Sęk H. 2007. Psychologia zdrowia. Warszawa. PWN
  2. Antonovsky A..1996. Rozwikłanie tajemnicy zdrowia, Warszawa. Fundacja IPN.
  3. Heszen I., Sęk H. 2007. Psychologia zdrowia. Warszawa. PWN
  4. Sęk H. (red.). 2011. Psychologia kliniczna. T. 1-2. Warszawa. PWN
  5. www.nfz-warszawa.pl