Większość nowotworów zależnych jest w dużej mierze od czynników środowiskowych, a wśród nich jednym z najważniejszych jest żywność i stosowana dieta. Żywność może być źródłem substancji kancerogennych, jak też może zawierać szereg składników o działaniu ochronnym. Do składników żywnościowych mogących wpływać na profilaktykę chorób nowotworowych zaliczają się między innymi witaminy i polifenole  zawarte w roślinach oraz niektóre składniki mineralne takie jak:  selen, wapń, jod, magnez czy cynk.

 

SELEN - ochronne działanie selenu w prewencji chorób nowotworowych wiązane jest z jego właściwościami przeciwutleniającymi. Pierwiastek ten wchodzi w skład wielu enzymów (między innymi peroksydazy glutationowej), które chronią komórki przed skutkami stresu oksydacyjnego. Wśród innych mechanizmów ochronnych selenu wymienia się zwiększenie sprawności systemu immunologicznego, działanie przeciwzapalne a także hamowanie procesu wzrostu nowotworu. Synergiczne działanie selenu z witaminą E przyczynia się do opóźniania procesów starzenia oraz przyspieszenia regeneracji komórek. Selen, razem z witaminą E, usuwa z organizmu pierwiastki rakotwórcze takie jak ołów i kadm.

Przeprowadzone na szeroką skalę badania epidemiologiczne wykazały, że istnieje ścisła korelacja między zawartością selenu w glebie i płodach rolnych oraz jego ilością spożywaną w diecie a zapadalnością i umieralnością ludzi z powodu raka różnych narządów. Stężenie selenu we krwi chorych na raka jajnika, szyjki macicy, macicy i trzustki jest na ogół niższe niż u ludzi zdrowych. Wykazano także w badaniach Petersa i Takata ważną rolę selenu w zapobieganiu nowotworom prostaty i jelita grubego. Wraz ze wzrostem spożycia selenu ryzyko zachorowania na nowotwory maleje.

Źródła selenu w pożywieniu to  zboża, mięso, jaja, nabiał, ryby i skorupiaki. Nie wszystkie pokarmy są dobrym źródłem selenu, gdyż pierwiastek ten nie w każdej postaci jest dobrze wchłaniany w przewodzie pokarmowym. Podstawową rolę w biodostępności odgrywa forma chemiczna selenu. Najwyższą bioprzyswajalnością ( czyli wchłanialnością)  charakteryzuje się selen pozyskiwany z drożdży. Wchłanianie selenu wzmagają białka oraz witaminy (głównie A, E, C).

 

WAPŃ - według raportu opublikowanego przez Światową Fundację Badań nad Rakiem i Amerykański Instytut Badań nad Rakiem produkty dostarczające wapń prawdopodobnie chronią przed rakiem jelita grubego i rakiem piersi. Wapń wpływa na wzrost zdrowych komórek i na śmierć zmienionych nowotworowo komórek w jelicie. Wykazano, że występowanie raka okrężnicy były rzadsze wraz ze wzrostem spożycia wapnia a spożycie tego makroskładnika w ilości 1250 mg/dzień lub większej zmniejszało ryzyko nowotworów o 75 %.

Na zwiększone spożycie wapnia powinny zwracać szczególną uwagę kobiety po 50 roku życia, u których zapotrzebowanie na wapń rośnie do poziomu 1300 mg/dzień. W badaniu u kobiet w wieku po menopauzalnym stwierdzono, że w grupie spożywającej ponad 1250 mg wapnia dziennie ryzyko zachorowania na raka piersi było o około 20% mniejsze w porównaniu z kobiet, które dostarczały poniżej 500 mg dziennie.

Jako dietetyk zauważam jak często trudno jest dostarczyć z dietą 1300 mg wapnia dziennie szczególnie w przypadku tzw. dbania o linię i stosowania diet ubogo energetycznych. Wapń występuje przede wszystkim w dużych ilościach w mleku i wszelkich produktach nabiałowych.

Niestety zdarzają się pacjenci uczuleni na białka mleka lub źle tolerujący mleko i tym osobom zwracam zawsze uwagę na niebiałkowe źródła wapnia do których należą:

 ( mg wapnia w 100 g produktu)

  • Mak                                       1260 mg
  • sardynki w oleju razem z kręgosłupami        330 mg
  • sardynki w pomidorach         250 mg
  • migdały                                  240 mg
  • figi suszone                            203 mg
  • zielona pietruszka                   190 mg
  • orzechy laskowe                    186 mg
  • jarmuż                                    160 mg
  • suszone morele                       140 mg
  • pistacje                                   135 mg
  • ziarna słonecznika                  130 mg
  • szpinak                                   130 mg
  • sezam obłuszczony                 114 mg
  • soja gotowana                        100 mg

 

Z kolei w dietach ubogo energetycznych stosowanych w odchudzaniu polecam suplementację wapniem, kiedy z powodu restrykcji kalorycznych trudno zbilansować ten składnik. Dodatkowo efekt protekcyjny w stosunku do rozwoju nowotworu zwiększa witamina D3, która dość często występuje w suplementach w połączeniu z wapniem ( szczególnie cenne dla kobiet w wieku po menopauzie, gdyż wzmacniają kości a nawet w pewien sposób chronią przed depresją).

 

JOD - w przypadku jodu zaobserwowano, że Japonki, spożywające dużo produktów pochodzenia morskiego zawierających jod, rzadziej niż inne kobiety chorują na raka piersi. Jednak dotychczas nie udowodniono bezpośredniego ochronnego mechanizmu tłumaczącego znaczenie jodu w profilaktyce tego nowotworu. W polskiej diecie jod jest dostarczany w wystarczającej postaci dzięki jodowanej soli kuchennej.  W postaci naturalnej występuje jod w rybach i w powietrzu w strefie przybrzeżnej.

 

MAGNEZ – badania prowadzone w Narodowym Centrum Raka w Tokio wskazują, że zwiększone spożycie magnezu zmniejsza ryzyko raka jelita grubego o ponad 50 %. Źródła magnezu to między innymi:

  • pestki dyni  
  • otręby pszenne
  • mak
  • kakao
  • sezam
  • słonecznik
  • migdały
  • kasza gryczana
  • orzechy laskowe

 

CYNK – dzięki jego wpływowi na system obronny organizmu mniej komórek ulega  deformacjom prowadzącym do powstawania nowotworów. Niedobory cynku mogą wiązać się z występowaniem zaburzeń mechanizmów naprawczych. Szczególnie wskazuje się, że cynk ma silne działanie ochronne przeciw rakowi prostaty. 

Obecnie w prewencji chorób nowotworowych powszechnie stosowane są zalecenia dietetyczne, obejmujące uwzględnianie w diecie produktów bogatych w polifenole i wybrane składniki mineralne.

W kwestii suplementacji niedoborów mineralnych w leczeniu pacjentów z chorobą nowotworową a także zdrowych osób, ważne jest aby zawsze odbywała się ona na zlecenie lekarza i lub dietetyka w stanach udowodnionego niedoboru lub w sytuacji klinicznej, która z pewnością do niego doprowadzi.