Pojęcie nowotwory narządów głowy i szyi oznacza grupę podobnych biologicznie raków umiejscowionych w górnych odcinkach przewodu pokarmowego i dróg oddechowych (w jamie ustnej, gardle, krtani, jamie nosowej, zatokach obocznych nosa, gruczołach ślinowych). Nowotwory te wymagają wieloetapowego leczenia skojarzonego, najczęściej chirurgii, radioterapii i chemioterapii lub radioterapii z chemioterapią. Dla pacjenta oznaczają konieczność zmierzenia się z chorobą, która może negatywnie wpłynąć na istotne życiowo procesy jak: przyjmowanie pokarmów, oddychanie, porozumiewanie się. Chorzy na nowotwory narządów głowy i szyi, obok stresu związanego z zachorowaniem na zagrażającą życiu chorobę nowotworową, doświadczać mogą szczególnego rodzaju problemów:

  • upośledzenie ważnych funkcji życiowych – radykalne leczenie nowotworów głowy i szyi wymaga często wykonania rozległego zabiegu operacyjnego, którego celem jest usunięcie nowotworu oraz pobliskich węzłów chłonnych. Oznaczać to może usunięcie dużej części lub całego narządu (np. części języka, krtani, podniebienia), co powoduje poważne upośledzenie lub utratę funkcji narządu. Skutkiem leczenia może być znaczne pogorszenie możliwości przyjmowania pokarmów (żucia, połykania, produkcji śliny), konieczność oddychania przez rurkę tracheostomijną, pogorszenie możliwości artykulacji (niewyraźna mowa), utrata mowy, obniżenie lub zniesienie ruchów mimicznych twarzy, zaburzenia widzenia (niedomykanie powiek, zespół suchego oka, nadmierne łzawienie), upośledzenie słuchu, smaku, węchu, ograniczenie ruchomości szyi i barków;
  • zmiana wyglądu twarzy i ciała – innym ważnym aspektem lokalizacji choroby oraz skutków leczenia są zmiany w wyglądzie twarzy, obejmujące obecność widocznych, trudnych do ukrycia blizn, asymetrie i zniekształcenia pooperacyjne, obrzęki po leczeniu chirurgicznym i radioterapii, trwałe przebarwienia po radioterapii, tracheostomię, konieczność używania protez (np. gałki ocznej, nosa, podniebienia). Zmiany wyglądu twarzy powodować mogą zaburzenia poczucia tożsamości, obniżenie poczucia własnej wartości, pogorszenie samopoczucia, depresję;
  • trudności w porozumiewaniu się – usunięcie krtani, operacje w obrębie jamy ustnej i gardła oraz uszkodzenia nerwów powodować mogą całkowitą utratę mowy lub poważne jej pogorszenie, tak, że wydawane dźwięki stają się niezrozumiałe dla odbiorców. Dodatkowym utrudnieniem może być upośledzenie lub zniesienie ruchów mimicznych twarzy, utrudniające wyrażanie emocji i pozawerbalne komunikowanie się. Problemy te mogą być podstawą poczucia osamotnienia, wyobcowania, obniżenia samopoczucia, depresji. Chorzy często wtórnie unikają kontaktów z innymi ludźmi, co dodatkowo pogarsza ich sytuację psychospołeczną;
  • całkowite usunięcie krtani – wykonywane jest najczęściej u chorych na raka krtani i gardła dolnego, oznacza pozbawienie chorego funkcji mowy. Duża część chorych doskonale opanowuje technikę mowy przełykowej lub korzystanie z elektronicznych urządzeń zastępczych. Opanowanie mowy zastępczej wymaga od chorego wysokiej motywacji oraz wielu tygodni logopedycznych ćwiczeń rehabilitacyjnych. Innymi metodami porozumiewania się są pisanie oraz język migowy, co u części pacjentów zapewnia dobre funkcjonowanie w rodzinie i społeczeństwie;
  • obniżenie sprawności fizycznej – rozwój choroby nowotworowej oraz wielotygodniowe leczenie prowadzić mogą do pogorszenia ogólnej wydolności organizmu. Operacja usunięcia układu chłonnego szyi wiązać może się z upośledzeniem sprawności ruchowej szyi i barków. Trudności z przyjmowaniem pokarmów powodują obniżenie masy ciała, co nasilać może uczucie osłabienia. Ograniczenie dotychczasowego funkcjonowania jest szczególnie trudne do zaakceptowania dla osób będących aktywnymi fizycznie przed zachorowaniem (np. uprawiających sport, pracujących fizycznie, posiadających hobby związane z aktywnością) oraz dla osób młodych. Obniżenie sprawności fizycznej wywoływać może pogorszenie samopoczucia oraz zmniejszenie samooceny;
  • trudności związane z leczeniem – radykalne leczenie nowotworów głowy i szyi trwać może nawet kilkanaście tygodni. Operacja, rehabilitacja pooperacyjna oraz radioterapia wymagać mogą długiej, kilkutygodniowej hospitalizacji. Ból pooperacyjny oraz dolegliwości bólowe w trakcie radioterapii często dodatkowo obniżają samopoczucie. Przedłużająca się rozłąka z rodziną i bliskimi może być dla chorego szczególnie trudna;
  • obniżenie poczucia własnej wartości – niekorzystne zmiany w wyglądzie i funkcjonowaniu ciała, obniżone możliwości komunikowania się, utrata pełnionych dotychczas ról społecznych powodować mogą obniżenie poczucia własnej wartości, pogorszenie samopoczucia, depresję;
  • unikanie kontaktów społecznych – obniżona samoocena, złe samopoczucie, osłabienie, depresja oraz trudności z komunikowaniem się powodować mogą unikanie kontaktów towarzyskich i społecznych, co prowadzi do nasilenia poczucia osamotnienia i dalsze pogarszanie samopoczucia;
  • zmiana ról społecznych – rozpoznanie choroby nowotworowej, konieczność podjęcia długiego leczenia oraz spadek sprawności fizycznej mogą wywołać zmiany w całym życiu chorego. Może pojawić się konieczność zrezygnowania z dotychczasowej pracy, utrata części zarobków, obniżenie komfortu życia pacjenta i jego rodziny. Z tego powodu mogą ulec pogorszeniu stosunki między członkami rodziny. Sytuacja taka jest źródłem dużego stresu, poczucia bezsilności, frustracji, poczucia osamotnienia, często depresji;
  • wpływ na życie intymne - świadomość zmian, jakie zaszły w wyglądzie ciała na skutek choroby i przebytego leczenia oraz trudności z porozumiewaniem się prowadzić mogą do obniżenie poczucie własnej atrakcyjności oraz prowadzić do ograniczenia kontaktów towarzyskich i intymnych, co obniża jakość życia pacjentów.

Chorzy na nowotwory narządów głowy i szyi są szczególnie narażeni na stres związany z zachorowaniem. Taka lokalizacja nowotworu dotyka często funkcji istotnych dla prawidłowego funkcjonowania: przyjmowania pokarmów, oddychania, porozumiewania się. Wpływa na sposób postrzegania własnej osoby oraz na kontakty z innymi ludźmi. Proces leczenia, często złożony i długotrwały, obejmujący wielotygodniową rehabilitację, stanowi ogromne wyzwanie dla sił fizycznych, psychicznych i duchowych pacjenta oraz jego rodziny. Wymienione wyżej problemy są tylko przykładami trudności, jakie spotkać mogą chorego na etapie diagnostyki, leczenia i rekonwalescencji. W przypadku większości z nich można znaleźć skuteczną pomoc wśród członków wielodyscyplinarnego zespołu medycznego, składającego się z lekarzy, pielęgniarek, fizjoterapeutów, psychologa, psychoonkologa, pracownika socjalnego, osoby duchownej. Ważne jest, aby pojawiające się problemy lub sytuacje trudne próbować rozwiązywać od razu, aby samotnie borykając się z nimi nie tracić energii potrzebnej do walki z chorobą nowotworową.

Piśmiennictwo:

  1. Kosowicz M. Przegląd piśmiennictwa na temat wybranych aspektów funkcjonowania pacjentów onkologicznych w sferze emocjonalnej, poznawczej i behawioralnej. W: Tchórzewska – Korba H. Rehabilitacja chorych na nowotwory z elementami psychoonkologii. Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 2011, 79-102.
  2. Kawecki A., Nawrocki S. Nowotwory nabłonkowe narządów głowy i szyi. W: Krzakowski M., Warzocha K. Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2013 rok, Via Medica, Gdańsk 2013, 1-32.