Czym jest stres?

Stres, to nieprzyjemny stan psychiczny, który polega na odczuwaniu napięcia nerwowego. Napięcie odczuwamy zazwyczaj w sytuacjach, w których pojawiają się trudności takie jak np. brak jasnych, jednoznacznych rozwiązań, lęk że w czymś się nam nie powiedzie bądź poczucie ograniczonego wpływu na sytuacje.

Ludzie różnią się między sobą pod względem sposobów spostrzegania zdarzeń, a także w zakresie własnej wiedzy i zdolności do oceny swoich możliwości reagowania na sytuacje. O stresie mówimy wówczas, gdy człowiek uważa, że nie poradzi sobie z wymogami sytuacji oraz jest przekonany o braku możliwości skutecznej obrony samego siebie w obliczu zagrożenia. Powszechnie stres uznawany jest za zjawisko szkodliwe. Silny, długotrwały stres przekraczający indywidualne możliwości adaptacyjne człowieka, wywołuje działania niepożądane, natomiast stres na poziomie umiarkowanym może wpływać na wzrost możliwości radzenia sobie z wymaganiami otoczenia, co też przekłada się na rozwój psychiczny.

Stres w obliczu choroby nowotworowej

Choroba nowotworowa jest szczególnie stresującym zdarzeniem w życiu człowieka. Choremu może towarzyszyć lęk, gniew, rozmaite dolegliwości fizyczne, które wynikają ze stresu emocjonalnego. Stres towarzyszy pacjentowi już od momentu stawiania diagnozy (podejrzenie choroby, badania diagnostyczne) podczas leczenia, a także rehabilitacji oraz po zakończeniu leczenia.

Diagnoza, leczenie, powrót do zdrowia.

Diagnoza rozpoczyna się od podejrzenia występowania nowotworu, poprzez badania diagnostyczne, na podstawie których dochodzi do potwierdzenia bądź odrzucenia przypuszczeń dotyczących występowania choroby.

Podejrzenie choroby. Kiedy zaobserwujemy u siebie pewne objawy nasze reakcje mogą być różne. Możemy każdy symptom wiązać z chorobą nowotworową, ignorować zagrożenie bądź poszukiwać bardziej sprzyjających wyjaśnień np. ,,wypadają mi włosy, czuję osłabienie i zmęczenie- na pewno cierpię na poważną chorobę”; ,,nic mi nie jest”; ,,moje dolegliwości wynikają ze stresu. Kiedy przestanę się przejmować poczuję się lepiej”. Czas oczekiwania jest źródłem ogromnego napięcia. W związku z tym możemy stosować różne strategie by poradzić sobie z dotykającym nas stresem. Jedną z nich jest nabycie umiejętności opanowania stresu i odpowiednie zareagowanie na stres (np. nie obwinianie się, nie wyolbrzymianie sytuacji, która stres wywołuje). Kolejna strategia dotyczy prowadzenia prozdrowotnego trybu życia (odpowiednia dieta, ćwiczenia fizyczne, ruch na świeżym powietrzu, techniki relaksacyjne). Pomocne jest także korzystanie ze wsparcia społecznego (przyjmowanie pomocy ze strony rodziny, przyjaciół).

Badania diagnostyczne. Czas, w którym udajemy się na badania i oczekujemy na wynik jest niezmiernie trudnym okresem i dużym obciążeniem emocjonalnym. Uwaga, myśli człowieka całkowicie ukierunkowane są na stan zdrowia, aktualną sytuację. Poczucie niepewności dotyczącej stanu zdrowia często wywołuje negatywne reakcje emocjonalne takie jak niepokój, smutek, rozdrażnienie, lęk. Wynik negatywny przynosi ulgę, rozładowuje napięcie, natomiast wynik pozytywny wiąże się z koniecznością konfrontacji z diagnozą choroby.

Potwierdzenie choroby. Informacja potwierdzająca obecność choroby sprawia, że często niedowierzamy, iż taka sytuacja naprawdę ma miejsce: ,,to nie dzieje się naprawdę”; ,,to musi być pomyłka”. Pojawiają się także: szok, żal ,,dlaczego mnie to spotkało”, obawa przed przebiegiem chorobą, wzrost niepokoju oraz lęku. Przekazanie wiadomości o wyniku pozytywnym w wielu przypadkach może być potraktowane jako wyrok: ,,pomieszczenie, z którego nie ma wyjścia:, ,,droga, z której nie można zawrócić”. Możemy przechodzić przez fazy reakcji emocjonalnej wyszczególnione przez Elisabeth Kübler–Ross: zaprzeczanie i izolacja, ,,targowanie się” (pragnienie odwrócenia sytuacji, pretensje skierowane do siebie, otoczenia ,,dlaczego ja?”). Za pomocą negatywnych emocji staramy się przystawać do nowej, trudnej sytuacji. Kolejnymi fazami mogą być gniew i depresja (smutek, płacz, rezygnacja, lęk). Możemy być wycofani z wielu aktywności, możemy zareagować bezradnością. Z czasem jednak u większości chorych następuje faza pogodzenia się, adaptacji do nowej sytuacji (odpowiedź na pytanie: ,,jak teraz żyć, jak działać?”).

Leczenie. Wiele osób przeżywa stres związany zarówno z procedurą leczenia jak i jego skutkami ubocznymi. W obliczu stosowanych zabiegów możemy odczuwać bierność i bezradność - poczucie braku wpływu na swój stan zdrowia i leczenia, lęk przed następstwami leczenia, w końcu – lęk przed bólem oraz śmiercią.

Pobyt w szpitalu. Pacjent w szpitalu może zmagać się z licznymi trudnościami: nowe środowisko, liczne i często niezrozumiałe informacje przekazywane przez personel, podejmowanie decyzji w zakresie badań, zabiegów, komunikowanie się z innymi pacjentami.

Przetwarzanie informacji: stres może spowodować, że będziemy mieć trudności w zapamiętywaniu wszystkich informacji związanych z leczeniem. Często boimy się pytać a niewiedza wprawia nas w zakłopotanie, co w konsekwencji może spowodować wzrost napięcia emocjonalnego, poczucie zagrożenia.

Komunikacja lekarz-pacjent: w relacji lekarz pacjent niezwykle ważne jest zaufanie oraz dobra komunikacja. Czynniki takie jak zaufanie oraz wsparcie bliskich mogą wpływać na proces leczenia, oraz stosowanie się do zaleceń lekarskich.

Wsparcie społeczne - przebywając w szpitalu prowadzimy odmienny trybu życia niż w domu. Może to powodować poczucie oderwania od codziennych obowiązków, rodziny. Dodatkowo oczekiwania na wyniki badań, zabiegi, obserwacja stanu zdrowia innych pacjentów mogą potęgować nasz stres. Wsparcie bliskich osób, okazanie zrozumienia, życzliwości zmniejszają stres związany z pobytem w szpitalu.

Rodzaj leczenia.

Chirurgiczne: u pacjentów onkologicznych w wielu przypadkach występować może wysoki lęk związany z oczekiwaniem na zabiegi, oraz w odpowiedzi na bezsilność pojawiającą się po zabiegu. Leczenie chirurgiczne niekiedy powoduje zmiany w spostrzeganiu siebie, postrzeganiu własnego ciała, w relacjach z innymi osobami.

Chemioterapia i radioterapia: skutki uboczne chemioterapii (nudności, wymioty) mogą powodować niechęć do dalszych wizyt. Skojarzenie osób, miejsca, z nieprzyjemnymi objawami powoduje trudności w mobilizacji do kontynuowania leczenia. Utrata włosów jest częstym problemem- bolesnym, wstydliwym i stresującym. Niektóre osoby rezygnują z kontaktów ze znajomymi i nie chcą być oglądane bez nakrycia głowy. Wsparcie i uświadomienie choremu, że jest to proces odwracalny mogą pomóc w przetrwaniu ciężkiego okresu i obniżyć związane z nim napięcie emocjonalne.

Po leczeniu. Okres po leczeniu z jednej strony może wywoływać radość i ulgę, z drugiej natomiast skutki uboczne leczenia, lęk i niepokój przed nawrotem choroby, problemami zawodowymi czy brakiem wsparcia społecznego. Wielu pacjentów potrzebuje czasu by powrócić do normalnego stylu życia. Doświadczenia związane z chorobą mogą w sposób długotrwały oddziaływać na wiele obszarów naszego życia, powodując problemy psychologiczne i społeczne, nawet jeśli choroba ustąpiła. Zdarzyć się może także, że niektóre osoby przewartościowują swoje dotychczasowe życie.

To, w jaki sposób poradzimy sobie z chorobą oddziaływuje na naszą jakość życia. Skuteczne strategie zaradcze, wsparcie ze strony bliskich, właściwa komunikacja lekarz-pacjent, indywidualna ocena poziomu stresu doświadczanego zdarzenia istotnie wpływają na funkcjonowanie i proces leczenia człowieka z chorobą nowotworową.

Literatura:

  1. De Walden-Gałuszko Krystyna, Psychoonkologia, Kraków, Polskie Wydawnictwo Psychiatryczne, 2000, wyd.1
  2. Heszen Irena, Sęk Helena, Psychologia zdrowia, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, wyd.1
  3. Mietzel Gerd, Wprowadzenie do psychologii- podstawowe zagadnienia, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2003, wyd.1
  4. Kübler –Ross Elisabeth, Rozmowy o śmierci i umieraniu, wyd. Media Rodzina, 1998.
  5. Juczyński Z.,Szamburska J.,Czechowicz E. Informowanie pacjenta o chorobie nowotworowej w opinii i praktyce lekarskiej .Nowotwory;1997.