Co oznacza przystosować się psychicznie do choroby?

Sytuacja, w której człowiek dowiaduje się o chorobie nowotworowej jest niezwykle trudna. Diagnoza potwierdzająca obecność choroby wywołuje zazwyczaj szok i niedowierzanie: ,,to musi być jakaś pomyłka”; ,,zrobię jeszcze raz badania i wynik na pewno okaże się dla mnie pomyślny”. Osoba nie może i nie chce uwierzyć w otrzymane informacje oraz poszukuje innych wyjaśnień doświadczanych objawów. Kiedy do danej jednostki dociera, że diagnoza nie jest pomyłką i trzeba rozplanować kompleksowe leczenie, często pojawia się złość: ,,to niesprawiedliwe, że mnie to spotkało”. Gniew i złość mogą być skierowane na lekarza, bliskich czy też na swoje życie. Kolejną reakcją emocjonalną jest targowanie się z losem, własnym organizmem: ,,zmienię styl życia, żywienia, przestanę palić papierosy, będę człowiekiem bardziej aktywnym fizycznie, to może wyzdrowieje”. Następnie przychodzi czas na smutek, nastrój ulega obniżeniu, a człowieka ogrania poczucie bezsilności, bezradności: ,,nic już dobrego mnie nie spotka”; ,,pewnie umrę”. Wymienione powyżej reakcje są niezbędne by uświadomić sobie, że choroba istnieje, oznacza konieczność leczenia oraz wyboru sposobu leczenia. O ile reakcje te są przejściowe, stanowią objaw zdrowia psychicznego i sprawiają, że jednostka zmierza ku przystosowaniu się do choroby, akceptacji diagnozy i podjęciu działania w kierunku poprawy stanu zdrowia.Należy pamiętać, że nie wszyscy pacjenci adaptują się do sytuacji choroby według prezentowanego schematu.  Tym samym osoby, które reagują na sytuację choroby w inny niż przytoczony sposób mogą także się do niej przystosowywać.

Co oznaczają trudności w przystosowaniu psychicznym do choroby?

Nie zawsze jednak dzieje się tak, że człowiek w odpowiedzi na chorobę prawidłowo przechodzi przez fazy reakcji emocjonalnych i przystosowuje się do niej. W wielu przypadkach pacjent doświadcza objawów niezwykle intensywnych i wydłużonych w czasie na tyle, iż dochodzi do pojawienia się zaburzeń psychicznych. W takiej sytuacji poza pomocą psychologiczną, niezbędna jest pomoc lekarza psychiatry. Nie jest tajemnicą, że w ostatnich latach zachorowalność na nowotwory znacznie wzrosła. Dla pacjentów onkologicznych, dużym obciążeniem emocjonalnym są nie tylko odczuwane objawy, ale ich przewlekłość, proces leczenia i brak pewności, co do rokowania względem choroby. W obliczu diagnozy ciało staje się wrogiem- chciałoby się je porzucić, zostawić chorą część siebie, uciec, jednak nie ma takiej możliwości. W przebiegu choroby nowotworowej najczęściej występujące zaburzenia psychiczne to: depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia świadomości.

Depresja w chorobie nowotworowej-aspekty psychospołeczny

U pacjentów zmagających się z chorobą nowotworową ryzyko wystąpienia depresji jest duże w wyniku: diagnozy, nawrotów choroby czy niepowodzenia w procesie leczenia.Pacjenci cierpiący na depresję często deklarują: utratę radości życia, brak energii, zmęczenie, obniżony apetyt, zaburzenia snu (bezsenność bądź wczesne budzenie się), chęć izolacji od świata czy też innych osób. Pesymistyczny sposób spostrzegania świata przez osoby z nowotworem, trudności z wyrażaniem uczuć (tłumienie uczuć, przeżyć), bezradność, apatia i postawa rezygnacji zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia depresji. Sytuacja pacjenta onkologicznego jest sytuacją złożoną, w której dominuje stres, lęk, niepokój i sprawiającą, że człowiek jest skłonny do częstych refleksji, dotyczących siebie i życia.

Czynniki przyczyniające się do powstawania depresji.

Szok- towarzyszy prawie każdej diagnozie. Rozpoznanie nowotworu odbierane jest jako zagrożenie- zagrożenie życia, naruszenie cenionychwartości jakimi są: życie, zdrowie, bezpieczeństwo. Słowo ,,rak”wywołuje silny lęk poprzez skojarzenie z bólem, cierpieniem, śmiercią.

Intensywna i długotrwała w czasie chemioterapia lub radioterapianiosą ze sobą liczne objawy uboczne (utrata włosów, nudności, wzrost temperatury ciała, utrata apetytu, wymioty). Symptomy te nasilają poczucie bezsilności i stany rezygnacji.

Poczucie rozerwania wewnętrznego-pomiędzy leczeniem:,,chcę się leczyć by odzyskać zdrowie”, a doświadczanymi objawami ubocznymi związanymi z leczeniem: ,,nie chcę nudności wymiotów itp.”

Stan innych pacjentów- kiedy inny pacjent zmaga się z nowotworem i widzimy jego cierpienie, wzmaga to nasz lęk, obawę,że spotka nas to samo: ,,nie wygram z chorobą,więc muszę się poddać”; ,,skoro innym się nie udaje, czemu mi ma się udać?”

Koszty finansowe- często leczenie wymaga własnych nakładów finansowych. Sytuacja, w której brakuje pieniędzy na walkę o własne zdrowie, powoduje, że pacjent często poddaje się i czuje, iż jest na straconej pozycji. Z kolei zapożyczenie materialne może wywołać wiele przykrych emocji związanych z poczuciem zależności: ,,jestem zależny/zależna nie tylko w kwestiach leczenia, ale także finansowych”; ,,nie jestem samodzielny/samodzielna”; ,,jestem ciężarem dla innych”; ,,nie jestem pełnowartościowym człowiekiem”.

Niepowodzenia w leczeniu- kiedy leczenie nie zmierza w kierunku oczekiwanym przez pacjenta pojawiają się u niego: rezygnacja, niechęć do walki z chorobą,zawód,że to, do czego dążono, nie powiodło się. Pacjent czuje się przegrany.

Konieczność stałego kontaktu z lekarzem-kontakt z lekarzem uświadamia, że istnieje choroba lub ryzyko jej ponownego pojawienia się. W związku z tym, każda wizyta w gabinecie budzi niepokój, napięcie, obawy, chwile niespokojnego wyczekiwania i wiele myśli ,,rodzących” się w głowie: ,,będzie dobrze, czy nie?”; ,,oby wszystko wyszło pomyślnie.”

Czas po leczeniu- to okres, w którym jednostka, która zwalczyła chorobę, boi się jej powrotu. Lęk przed ponownym zmaganiem się z objawami i leczeniem sprawiają, że pojawia się  wiele odczuć: smutek, niepokój, bezsilność. To także czas, w którym człowiek na nowo wraca do życia społecznego, zawodowego, równieżrodzinnego. Osoba ponownie zaczyna uczestniczyć, w tym z czego była wykluczona, przystosowuje się do życia od nowa, rozpoczyna nowy rozdział.

Zmiany  w wyglądzie-ich nasilenie, znaczenie oraz odczuwanie może się znacznie różnić u poszczególnych chorych (zależą m.in. od tego, jaką wagę przykłada chory do wyglądu, jak znaczne zmiany w wyglądzie nastąpiły, jakiego narządu dotyczą, itp.).Dla pacjentów, u których wygląd  ma duże znaczenie spadek masy ciała, mniejsza ilość włosów/brak włosów czy też zmiany wynikające  z operacji chirurgicznych (utrata części ciała) są bardzo wstydliwe.Taki pacjent onkologicznyW takim przypadku chory często unika kontaktów z bliskimi, i znajomymi, gdyż nie chce, by widziano go w takim złym stanie. Ucieka od kontaktów z innymi osobami, spojrzeń pełnych współczucia i trudnych pytań. Izolacja staje się wybawieniem, ucieczką w samotność i jednocześnie krokiem w kierunku depresji.

Brak wsparcia-bolesny fakt braku chęci otrzymania pomocy ze strony rodziny, bliskich oraz brak wsparcia społecznego (znajomi, praca) sprawiają, że pojawia się pustka, samotność. Człowiek z nowotworem, pozostawiony sam sobie, ma poczucie, że nikomu na nim nie zależy. Nawet, jeśli reaguje złością i gniewem, potrzebna jest mu świadomość potrzebuje mieć świadomość, że inni są z nim na dobre i złe, wspierają oraz służą pomocą. Dzięki temu może walczyć o zdrowie dla kogoś bypóźniej zacząć walczyć dla siebie samego.

U samotnych pacjentów onkologicznych, nie posiadających dzieci oraz partnerów, częściej występuje depresja i większe jest nasilenie przeżywanego lęku(Mitchell, Ferguson, Gill, Paul & Symonds, 2013).

Zaburzenia lękowe w chorobie nowotworowej.

Zaburzenia lękowe mogą wystąpić u pacjentów onkologicznych na każdym etapie choroby (rozpoznanie choroby, proces leczenia, okres po leczeniu, nawrót choroby, stan terminalny).Podstawą zaburzenia jest lęk. Zarówno choroba nowotworowa jak i każdy jej etap stanowią dla pacjenta sytuację zagrożenia. Lęk może być widoczny nie tylko w aspekcie psychicznym, ale także w zachowaniu człowieka czy też reakcjach wegetatywno-somatycznych. W płaszczyźnie psychicznej lęk jest wyrażany za pomocą odczuwanego napięcia czy też trudności w zrelaksowaniu się. Myśli chorego onkologicznie są ukierunkowane na trudną sytuację zdrowotną. W związku z tym, osoba może mieć problemy z koncentracją uwagi na innych czynnościach, sprawach. Niemożność znalezienia sobie miejsca, wzmożona czujność ruchowa np. częste chodzenie lub wręcz przeciwnie stan osłupienia również świadczą o przeżywanym lęku. Ponadto zmiany w tonie głosu, drżeniedłoni mogą stanowić przejaw doświadczanego napięcia. Pacjent, który deklaruje: zwiększoną potliwość, uczucie szybkiego bicia serca, uczucie suchości w jamie ustnej, niemożność złapania tchu czy wysokie ciśnienie, wyraża swoje obawy poprzez objawy wegetatywno-somatyczne. Reakcja lęku w obliczu choroby nowotworowej jest reakcją normalną, gdyż choroba ta ma prawo budzić obawy. W niektórych przypadkach jednakże, natężenie lęku jest tak wysokie, że wymaga zastosowania środków psychofarmakologicznychpsychofarmakologicznego.

Zaburzenia świadomości w chorobie nowotworowej.

Zaburzenia świadomości występują w chorobie nowotworoweji stanowią jej powikłanie. Osoby leczone onkologicznie z zaburzeniami świadomości mają trudności w kontaktowaniu się z bliskimi, personelem medycznym, co powoduje gorszą jakość życia-zarówno pacjenta jaki i jego rodziny oraz opiekunów. Do jakościowych zaburzeń świadomości zaliczamy: zespół majaczeniowy, splątaniowy i zamroczeniowy. Charakteryzują się one trudnościami w orientacji w miejscu, czasie, sytuacji oraz towarzyszą im: pobudzenie ruchowe, halucynacje wzrokowe, dotykowe czy też urojenia. Odpowiednie leczenie i szybka diagnoza zaburzeń świadomości, mają na celu zmniejszenie cierpienia pacjenta oraz zapobieganie  powstawaniu kolejnych schorzeń takich jak: zachłystowe zapalenie płuc, aspiracja reszty pokarmowej czy odleżyny. U osób z nowotworem zaburzenia świadomości mogą pojawiać się na skutek: niedotlenienia, niewydolności krążenia, zatruć, infekcji, zbyt wysokiego ciśnienia śródczaszkowego bądź w odpowiedzi na leki.

            Mniejsza zachorowalność na zaburzenia psychiczne wśród pacjentów z chorobą nowotworową związana jest z: przystosowaniem się do choroby, umiejętnością radzenia sobie z negatywnymi emocjami, akceptacją oraz stosowaniem strategii przystosowawczych.W przypadku  choroby nowotworowej, w zapobieganiu zaburzeniom psychicznym niezbędne i niezwykle ważne jest: przystosowanie do choroby, umiejętność poradzenia sobie z negatywnymi emocjami, akceptacja oraz stosowanie strategii przystosowawczych.Ogromną  rolę odgrywają czynniki osobowościowe m.in.: prężność psychiczna. Prężność oznacza odporność psychiczną w obliczu trudnych sytuacji życiowych, zaradność życiową. Człowiek skłonny do akceptacji choroby, to osoba stosująca jak najwięcej strategii, które w tej akceptacji pomagają (duch walki, pozytywne przewartościowanie), a unikająca strategii nieprzystosowawczych, takich jak: koncentracja na lęku, pozostawanie w stanie bezsilności, bezradności.

Bibliografia:

  1. Augustynek A.,, Wstęp do psychologii”, Difin, Warszawa 2009, ISBN 978-83-7251-992-4. De Walden-Gałuszko, K. (red.). (2000). ,,Psychoonkologia”. Kraków: Biblioteka Psychiatrii Polskiej.
  2. Hammen C., ,,Depresja – modele kliniczne i techniki terapeutyczne”, GWP, Gdańsk 2004, ISBN 83-89574-37-3.
  3. Heitzman J., (red.), ,,Depresja – odpowiedzi na pytania”, Urban & Partner, Wrocław 2007, ISBN 83-60290-22-4.
  4. Mitchell A. J., Ferguson D. W., Gill J., Paul J., Symonds P., (2013). Depression and anxiety in long-term cancer survivors compared with spouses and healthy controls: a systematic review and meta-analysis.The Lancet Oncology, V 14, Issue 8, s. 721 – 732.
  5. Nowicki Andrzej, Rządkowska Beata.(2005). ,,Depresja i lęk u chorych z nowotworami złośliwymi”, Współczesna Onkologia, voL. 9;9 (396-403).
  6. Nina Ogińska-Bulik ,,Rola prężności psychicznej w przystosowaniu się kobiet do choroby nowotworowej” Psychoonkologia 2011, 1: 16–24.
  7. Sawicka J., Steuden S., Ledwoch M. (2010). ,,Odczytywanie emocji przez osoby chore na depresję”. Postępy Psychiatrii i neurologii. 19. 2. 121-126.
  8. Staniszewska Agnieszka, Kłoszewska Iwona.,,Zaburzenia świadomości u pacjentów z rozpoznaniem choroby nowotworowej” ,Wiadomości lekarskie,2007,LX,1-2.
  9. Trzebiatowska Iwona. (2000).,,Zaburzenia lękowe w chorobie nowotworowej-aspekt praktyczny”, Psychoonkologia,styczeń-czerwiec, Nr 6.