Rehabilitacja, fizjoterapia i ćwiczenia fizyczne w chorobach nowotworowych – informacje wstępne

 

Leczenie nowotworów wymaga kompleksowego, wielokierunkowego postępowania. Oprócz często bardzo radyklanych i agresywnych metod leczenia przyczynowego, niezbędnymi elementami uzupełniającymi cały proces zdrowienia są także metody rehabilitacyjne, fizjoterapeutyczne, aktywność fizyczna a także postępowanie psychologiczne.

Rehabilitacja i fizjoterapia do niedawna nie były powszechnie stosowane w onkologii. Wynikało to przede wszystkim ze złych wyników leczenia, które powodowały, że jego następstwa, nawet bardzo uciążliwe dla chorego i groźne dla jego zdrowia i życia, były traktowane jako nieunikniony koszt tego leczenia, a sukcesem było utrzymanie chorego przy życiu. W ostatnim czasie, w leczeniu pacjentów onkologicznych nastąpił duży postęp. Spowodowało to wzrost zainteresowania problemami sprawności psychofizycznej. Obecnie rehabilitacja to integralna część postępowania w onkologii.

W onkologii można wyróżnić kilka rodzajów rehabilitacji:

  • prewencyjna – której celem jest profilaktyka, czyli zapobieganie negatywnym skutkom leczenia onkologicznego
  • naprawcza – której celem jest poprawa jakości życia i powrót do poprzedniej sprawności chorych po leczeniu (np. ćwiczenia mięśni u chorych leczonych kortykosterydami)
  • podtrzymująca – polegająca na maksymalnej poprawie funkcji chorego, który znalazł się w nowej sytuacji zdrowotnej (np. nauka używania protezy)
  • paliatywna – której celem jest poprawa jakości życia w terminalnym okresie choroby poprzez zapewnienie przez jak najdłuższy czas samodzielności.

 

Podstawą rehabilitacji medycznej w onkologii jest fizjoterapia obejmująca:

  • kinezyterapię – metody wykorzystujące ruch
  • fizykoterapię – metody wykorzystujące różne rodzaje energii
  • masaż.

Działania fizjoterapeutyczne mają u pacjentów onkologicznych różne zadania. Ich celem jest z jednej strony redukcja bezpośrednich następstw leczenia (np. obrzęk, obniżenie siły mięśniowej), z drugiej strony działania takie wywierają pozytywny wpływ na równowagę psychosomatyczną.

 

Cele leczenia fizjoterapeutycznego:

- uśmierzenie bólu

- poprawa funkcji stawów i mięśni

- przywracanie i utrzymywanie samodzielności

 

Kluczowe punkty terapii:

- oprawa ruchomości stawów

- profilaktyka przykurczów

- rozluźnienie skróconych mięśni

- trening koordynacji i równowagi

- terapia oddechowa

- terapia rozluźniająca

 

Dzięki działaniom rehabilitacyjnym i fizjoterapeutycznym można zapobiegać powikłaniom i psychofizycznym następstwom leczenia nowotworów, a w przypadku ich wystąpienia znacznie je zmniejszać a nawet redukować. W wyniku rehabilitacji można o 50% zwiększyć sprawność i wydolność fizyczną, co prowadzi do większej samodzielności chorych. Pod wpływem rehabilitacji zwiększa się również liczba komórek odpornościowych, co zmniejsza możliwość infekcji a także ma znaczenie w zmniejszaniu ryzyka nawrotu choroby. Rehabilitacja jest również skuteczna w reedukacji obrzęku chłonnego i przywracania prawidłowego krążenia chłonki po leczeniu. Rehabilitacja poprawia także stan psychiczny chorych powodując obniżenie poziomu depresji, lęku oraz wzrost poczucia szczęścia o 17%. Poprawia się też samoocena oraz kontrola uczuć i zachowań, co prowadzi do wzrostu poziomu jakości życia.

Ćwiczenia ruchowe mają także duże znaczenie w profilaktyce onkologicznej – są czynnikiem zmniejszającym ryzyko zachorowania. Istnieje potwierdzona zależność między zwiększoną częstością występowania raka jelita grubego a niską aktywnością ruchową. Ryzyko zachorowania na ten nowotwór wzrasta u 50% u osób nieaktywnych ruchowo. W przypadku raka piersi, prostaty i macicy zależność jest przypuszczalna a ryzyko zachorowania zwiększa się o 30% w przypadku małej aktywności fizycznej. 

Metody fizjoterapeutyczne i rehabilitacyjne, by przynosiły pożądany skutek, muszą być jednak wykonywane według zasad, które wynikają ze specyfiki choroby a także wymogów fizjologii wysiłku fizycznego. Ma to podstawowe znaczenie dla bezpieczeństwa i skuteczności stosowanych czynności. Wśród wymogów należy wymienić:

  • systematyczność – wykonywanie ćwiczeń w regularnych odstępach czasu przez odpowiednio długi okres
  • ciągłość – na wszystkich etapach leczenia a także po leczeniu
  • odpowiednia intensywność – musi spełniać kryteria bodźca fizjologicznego a także być dostosowana do możliwości uszkodzonych tkanek
  • odpowiednią wczesność – najlepiej, jeśli zostanie zapoczątkowana na samym początku leczenia
  • pozycję ułożeniową – musi ułatwiać odpływ chłonki i krwi z kończyn, co zmniejsza ryzyko powysiłkowego obrzęku
  • kompleksowość – powinna uwzględniać rehabilitację ruchową, psychologiczną, społeczną i zawodową

 

Przeciwwskazania

Choroby ostre, stany gorączkowe oraz świeże dolegliwości bólowe stanowią bezwzględne przeciwskazanie do wysiłku fizycznego. W niektórych sytuacjach (np. u pacjentów z chorobami płuc) wysiłek może prowadzić do nasilenia się dolegliwości, dlatego w tych w tych przypadkach trening może być prowadzony tylko pod kontrolą lekarza.

Inne przeciwskazania:

Anemia – stężenie hemoglobiny < 8 g/dl

Ciężkie wyniszczenia – utrata > 35% masy ciała

Stany zapalne i temperatura ciała > 38 st. C.

Bole kości, silne nudności, znaczne osłabienie mięśni, skrajne zmęczenie. 

 

Bibliografia:

  1. Link H., Bokemeyer C., Feyer P. 2006. Terapie wspomagające w nowotworach złośliwych. MedPharm Polska.
  2. Woźniewski M., Kornafel J., 2010. Rehabilitacja w onkologii. Elsevier Urban $ Partner