Wrażliwi, spostrzegawczy i kompetentni lekarze od dawna zdawali sobie sprawę z tego, jak silne i nierozerwalne są związki ciała i umysłu w chorobach onkologicznych a ponadto, że niemożliwe jest rozdzielenie osobowości pacjenta od jego stanu fizycznego. Również od dawna znana była specyficzna sytuacja obciążenia osób bliskich pacjenta[1]

Psychoonkologia to stosunkowo młoda interdyscyplinarna dziedzina medycyny, która zajmuje się psychologicznymi aspektami choroby nowotworowej. Twórcą psychoonkologii jest dr Jimmie Holland, szefowa Katedry Psychiatrii i Nauk Behawioralnych Centrum Onkologicznego im. Sloan – Kettering w Nowym, która założyła w roku 1984 Międzynarodowe Towarzystwo Psychoonkologii (International Psycho-Oncology Society – IPOS).

Psychoonkologia stanowi obecnie synonim onkologii psychospołecznej, czyli działu onkologii w którym „zespoły składające się z profesjonalistów z dziedziny psychologii, socjologii, pedagogiki, psychiatrii, onkologii, osób duchownych i pielęgniarstwa zajmują się reakcjami emocjonalnymi pacjentów i ich bliskich oraz personelu a także identyfikują czynniki psychospołeczne, które wpływają na zachorowalność i śmiertelność z powodu raka”[1]

Rozwój i znaczenie psychoonkologii w ostatnim czasie są coraz większe. Składa się na to wiele przyczyn. Jedną z nich jest wzrastająca wciąż liczba zachorowań na choroby nowotworowe i ich związek z nieprawidłowym stylem życia, niewłaściwymi nawykami, nadmiernym stosowaniem używek itp. Konieczność kształtowania właściwych zachowań prozdrowotnych jest bardzo istotnym elementem szeroko pojętej prewencji, będącym ważnym kierunkiem działań psychoonkologów[2]. Istotną przyczyną rozwoju psychoonkologii jest także postęp onkologii. Większy niż dotychczas procent wyleczonych, dłuższy okres przeżycia i umiejętność opanowania wielu dolegliwości fizycznych spowodowały, że chorzy przestali koncentrować się na walce z chorobą lub z bólem a zaczęli dostrzegać inne potrzeby, w tym zwłaszcza potrzeby psychiczne i społeczne, warunkujące dobrą jakość życia [3]

Początkowo psychoonkologia miała na celu poprawę opieki psychosocjalnej nad pacjentami onkologicznymi i ich bliskimi. Obecnie dziedzina ta opiera się na filarach opieki dla pacjentów i ich rodzin, szkoleń oraz nauki i prowadzenia badań. Odgrywa też znaczącą rolę w odniesieniu do aspektów zdrowotno – ekonomicznych.

Według Pani Profesor Krystyny de Walden – Gałuszko, założycielki polskiej psychoonkologii, dziedzina ta realizuje swoje cele w dwóch kierunkach. Pierwszy kierunek nastawiony jest na promocję zdrowia w ogólnym znaczeniu, a więc na zmotywowaniu do prowadzenia prawidłowego stylu życia a także profilaktyki w formie badań przesiewowych i kontrolnych. Tematyka tego obszaru obejmuje również zagadnienie roli i znaczenia psychologicznych czynników ryzyka zachorowalności na chorobę nowotworową. Drugi kierunek – bardziej rozbudowany – to łagodzenie lub usuwanie psychicznych następstw choroby nowotworowej i jej leczenia[3]. Psychoonkolog pracuje na każdym etapie choroby od momentu zauważenia zmiany i zgłoszenia się do lekarza a skończywszy na okresie wyleczenia lub znacznego zaawansowania choroby po kres życia. W tym celu wykorzystuje się różnorodne techniki pomocy psychologicznej: psychoedukację, wsparcie, obalenie mitów związanych z chorobą nowotworową oraz metody i techniki stosowane w psychoterapii. Działania te są skierowane zarówno do osoby chorej, jak i jej najbliższych i dotyczą przede wszystkim odbywania rozmów z chorym, przekazywania informacji na temat diagnozy, stanu zdrowia i leczenia a także umiejętność wspierania pacjenta i jego bliskich.

Istotnym zadaniem psychoonkologii jest także rehabilitacja psychospołeczna, której celem jest poprawa jakości życia poprzez odzyskiwanie sprawności psychicznej i społecznej (wyleczenie) lub uzyskanie optymalnej sprawności psychicznej i społecznej u przewlekle chorych i osób z trwałymi zmianami[4].

Zdaniem Pani Profesor psychoonkologia realizuje swoje zadania w trzech obszarach działalności usługowej, szkoleniach i aktywności naukowo – badawczej.

Bardzo ważnym obszarem aktywności psychoonkologów jest edukacja personelu zatrudnionego w poradniach i oddziałach szpitalnych: lekarzy, pielęgniarek, rehabilitantów, psychologów, pracowników socjalnych oraz duchownych w zakresie skutecznego porozumiewania się z chorym, tzn.: nawiązania dobrego kontaktu, umiejętności wysłuchania pacjenta i zachęcania go do wypowiedzenia się oraz udzielania wsparcia choremu i jego rodzinie. Podejmowane są także działania mające na celu włączenie problemów psychoonkologicznych, jako stałego elementu programów nauczania studentów kierunków medycznych i paramedycznych. Edukacja psychoonkologiczna prowadzona jest także wśród rodzin osób chorych a także poprzez kampanie ogólnospołeczne.

Istotnym elementem działalności psychoonkologicznej są także badania naukowe, które w dużej mierze koncentrują się na problemie jakości życia. Ból, osłabienie oraz nudności są objawami, które w największym stopniu ograniczają jakość życia pacjentów z chorobą nowotworową. Znaczna część badań psychoonkologicznych ma na celu opracowanie odpowiednich metod pomiaru jakości życia, ich zastosowanie oraz ocenę a także pomiar skuteczności interwencji psychoonkologicznych.

Psychoonkologia rozwija się i nabiera coraz większego znaczenia w leczeniu nowotworów[5]. W liczących się ośrodkach onkologicznych na świecie włączenie pomocy psychologicznej w zakres usług stanowi standard, co skutkuje polepszeniem jakości leczenia chorych. W konsekwencji - podniesieniem jakości ich życia i umierania. Również w Polsce w niektórych oddziałach i poradniach pracują psychoonkologowie sprawując opiekę zarówno nad pacjentem jak i rodzinami. Powstają stowarzyszenia, grupy samopomocowe, grupy terapeutyczne. Biorąc jednak pod uwagę statystki epidemiologiczne dotyczące zachorowalności i chorobowości onkologicznej istnieją znacznie większe potrzeby w zakresie pomocy psychoonkologicznej niż te obecnie zapewniane przez narodowego płatnika. W Polsce istnieją duże braki w zakresie psychologicznej opieki ambulatoryjnej i stacjonarnej, które powinny zostać uzupełnione nie tylko ze względów somatycznych i psychospołecznych, ale także ekonomicznych. Obecnie chorzy i ich bliscy często zmuszeni są samodzielnie szukać specjalistycznej pomocy psychoonkologicznej. Tymczasem jasno określone standardy opieki psychoonkologicznej powinny być elementem narodowych programów chorób onkologicznych.


Bibliografia:

  1. Dorfmuller M., Dietzfelbinger H. 2011. Psychoonkologia. Diagnostyka – metody terapeutyczne. Elsevier Urban & Partner.
  2. De Walden – Gałuszko K. (red.). 2000. Psychoonkologia. Biblioteka Psychiatrii Polskiej. Kraków
  3. De Walden – Gałuszko K. 2011. Psychoonkologia w praktyce klinicznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL
  4. De Walden – Gałuszko K. Wykłady z psychoonkologii dla studentów (niepublikowane)
  5. www.psychoonkologia.info.pl

Warto przeczytać:

  1. De Walden – Gałuszko K. 1992. Wybrane Zagadnienia Psychoonkologii i Psychotanatologii. Uniwersytet Gdański
  2. De Walden – Gałuszko K., Majkowicz M. 1994. Jakość życia w chorobie nowotworowej. Uniwersytet Gdański
  3. Pronobis J. 2003.Opieka psychoonkologiczna – ludzka strona raka. W: Psychoonkologia – lekarstwo dla ciała i duszy. Materiały wydane nakładem firmy Novartis Oncology pod Patronatem Polskiej Unii Onkologii