„- Jak sądzisz? Dlaczego mam raka? Wiem, że to uproszczone zastosowanie idei, iż umysł wpływa na ciało, ale strach, który towarzyszy nowotworowi, utrudnia dokonywanie wyraźnych rozróżnień! Kiedy napotykam teorię o emocjonalnych przyczynach mojego raka, trudno mi nie obwiniać samej siebie. Czuję, że być może zrobiłam coś złego, że myślałam źle albo czułam źle. Czasami zastanawiam się, czy inni też będą tworzyli teorie o moim raku, kiedy dowiedzą się, że jestem chora. Być może pomyślą, że za bardzo tłumiłam w sobie emocje, byłam zbyt chłodna, na uboczu. Może uznają, że jestem zbyt uległa, zbyt miła, dobra, aby to było prawdziwe. A może, że byłam za bardzo pewna siebie, zadowolona z siebie, że zasłużyłam na tę ciężką próbę.”[1]

Powyższe rozważania Trei Killam doskonale ilustrują powszechne przekonanie o wpływie czynników psychologicznych na powstawanie choroby nowotworowej i wynikające zeń konsekwencje. Pogląd zakładający, że zachorowanie na nowotwór może mieć związek z emocjami i przeżywanym stresem jest równie stary jak historia medycyny [2]. Już niemal 2000 lat temu Galen zauważył, że kobiety o naturze melancholicznej są bardziej narażone na nowotwór w porównaniu z innymi kobietami. W literaturze medycznej ostatnich trzech stuleci można odnaleźć wiele podobnych doniesień o zaangażowaniu czynników psychologicznych w powstawanie choroby nowotworowej [2]. Te przednaukowe raporty oparte były głównie na obserwacjach pojedynczych przypadków i wynikających z nich wnioskach, przy braku rzetelnej podbudowy teoretycznej i zastosowania metod właściwych dla badań naukowych [3].

W drugiej połowie ubiegłego wieku zostało podjętych wiele prób odnalezienia związków czynników psychologicznych z chorobą nowotworową. Tworzono teorie wyjaśniające wpływ psychiki na rozwój choroby, w oparciu o które prowadzono badania empiryczne. Wiele z nich dążyło do odkrycia bezpośredniej zależności pomiędzy cechami osobowości a powstawaniem choroby nowotworowej [2][3]. Podjęte analizy dostarczyły dowodów na istnienie predysponującej do rozwoju choroby nowotworowej osobowości (nazywanej powszechnie typem C), charakteryzującej się dwoma podstawowymi cechami: (1) tłumieniem emocji i niezdolnością do ich ekspresji oraz (2) brakiem zdolności radzenia sobie ze stresem, które prowadzi do poczucia beznadziejności i bezradności, a w efekcie depresji. Choroba nowotworowa w rozumieniu tej koncepcji jest wynikiem obniżenia odporności immunologicznej, do której dochodzi na skutek zmian hormonalnych powstałych w sytuacji stresu u osób charakteryzującej się powyższymi cechami [2].

W późniejszych badaniach skupiono się na wykazaniu zależności pomiędzy wynikającym z osobowości wzorem zachowania typu C, który według autorów cechuje się spokojem i cierpliwością, brakiem asertywności, blokowaniem wyrażania potrzeb i emocji (szczególnie gniewu) oraz uległością w stosunku do osób znaczących [3]. Według autorów nadmierna uprzejmość, ugodowość i posłuszeństwo wraz z tłumieniem i wypieraniem własnych potrzeb i emocji osłabia naturalną odporność organizmu i wpływa na powstawanie choroby nowotworowej [3].

W pierwszym okresie badań zmierzających do wyjaśnienia przyczyn choroby nowotworowej znajdowano wiele związków wskazujących na istnienie predyspozycji osobowościowych do wystąpienia choroby. Badana te, przy obecnym stanie wiedzy, są jednak niejednokrotnie wątpliwe metodologiczne. Często trudno na ich podstawie ustalić, czy przejawiane w zachowaniach cechy są przyczyną czy skutkiem wystąpienia choroby. W wielu z badań nie uwzględniono medycznych, genetycznych czy wynikających ze stylu życia czynników ryzyka, rodzaju nowotworu oraz stopnia zaawansowania choroby nowotworowej [3].

Obok badań, w których próbowano udowodnić związki osobowości lub wzór zachowań typu C z powstawaniem raka, w ostatnich latach pojawiły się również doniesienia podważające udział czynników psychologicznych w powstawaniu choroby nowotworowej [3]. Wyniki jednej z metaanaliz, przeprowadzonej przez Garssena w 2004 r. na podstawie przeglądu siedemdziesięciu niezależnych badań wskazują na to, że nie istnieje jakikolwiek czynnik psychologiczny wpływający znacząco na powstawanie choroby nowotworowej. Autor stwierdza, że jedynie niektóre z czynników nie mogą zostać odrzucone jako te, które mogą wpływać na rozwój choroby, już po jej wystąpieniu. Należą do nich: zdarzenia stresowe polegające na utracie bliskiej osoby, niski poziom wsparcia społecznego oraz chroniczna depresja [3].

W chwili obecnej, kiedy dysponujemy wieloma doniesieniami podważającymi koncepcje zakładające znaczną rolę osobowości w powstawaniu choroby nowotworowej, większość badaczy przychyla się do poglądu mówiącego o istnieniu pewnych cech osobowości jedynie utrudniających bądź ułatwiających przystosowanie się do choroby nowotworowej. Pomimo tego, że wystąpienie choroby nowotworowej obecnie uznaje się za niezależne od czynników osobowościowych terminy „osobowość typu C” oraz „wzór zachowania typu C”, jako predysponujące do choroby nowotworowej, są bezkrytycznie przyjmowane oraz stosowane do dnia dzisiejszego [3], przyczyniając się do wzmacniania poczucia winy i odpowiedzialności za własną chorobę u pacjentów onkologicznych.

Wyniki badań skłaniające do wątpienia w istnienie osobowości typu C, nie zaprzeczają jednak temu, że występują uwarunkowania osobowościowe sprzyjające większemu nasileniu zachowań antyzdrowotnych. Zachowania takie mogą stanowić czynniki ryzyka w powstawaniu nowotworów (np. palenie tytoniu). Tym samym analiza stylu życia osób zapadających na choroby nowotworowe i związku tychże zachowań z czynnikami osobowościowymi może być sposobem rozwiązania zależności pomiędzy psychiką a powstawaniem nowotworów [3]. Styl życia związany ze zdrowiem jest specyficznym dla danej osoby systemem zachowań zdrowotnych, które obok wrodzonych uwarunkowań temperamentalnych zależne są również od wiedzy, własnych poglądów i przekonań na temat świata, życia i siebie samego, kompetencji, systemu wartości oraz indywidualnych doświadczeń w zakresie zdrowia, podlegających kształtowaniu w trakcie życia jednostki. Znaczącym czynnikami dla stylu życia są również zmienne społeczno-kulturowe [4].

onieważ nowotwory stanowią grupę bardzo zróżnicowanych jednostek chorobowych współczesne badania przyczyn ich występowania rozpatrują wzajemne oddziaływania czynników psychologicznych wraz z czynnikami endokrynologicznymi, immunologicznymi, metabolicznymi oraz genetycznymi. Badania mające charakter interdyscyplinarny mogą przyczynić się do pozyskania większej wiedzy na temat uwarunkowania chorób nowotworowych. W profilaktyce onkologicznej warto wziąć jednak pod uwagę uwarunkowania osobowościowe w kształtowaniu się zachowań pro i antyzdrowotnych [3].

Bibliografia

  1. Wilber K. Śmiertelni nieśmiertelni. Prawdziwa historia o życiu, miłości, cierpieniu, umieraniu i wyzwoleniu. Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & Co, 1995; s.65.
  2. Grossarth-Maticek R, Eysenck HJ, Boyle GJ, Heep J, Costa SD, Diel IJ. Interaction of psychosocial and physical risk factors in the causation of mammary cancer, and its prevention through psychological methods of treatment. Journal Of Clinical Psychology 2000; 56 (1); 33-50.
  3. Izdebski P. Psychologiczne aspekty przebiegu choroby nowotworowej piersi. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, 2007.
  4. Sęk H. Zdrowie behawioralne, W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 3,Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000.