„Nie tylko leki leczą” – pod tak brzmiącym hasłem w 2009 roku Stowarzyszenie Wspierania Onkologii UNICORN przeprowadziło kampanię, mającą wzbudzić w polskim społeczeństwie świadomość silnego związku choroby nowotworowej z psychiką oraz podkreślić, że nasza aktywna postawa pomaga w powrocie do zdrowia [1].

Choroba nowotworowa jest trudnym wydarzeniem życiowym, które zakłóca dotychczasową równowagę człowieka i wymaga przystosowania się do nowych warunków. Dotychczas stosowane sposoby radzenia sobie z trudnościami często okazują się nieskuteczne i zwykle nasze wewnętrzne zasoby są niewystarczające do poradzenia sobie z sytuacją. Wówczas skorzystanie z zewnętrznego wsparcia może zwiększyć możliwości opanowania stresu i w efekcie pomóc w przywróceniu równowagi psychicznej lub przynajmniej zmniejszyć nasilenie negatywnych skutków stresu [2].

Naturalnym źródłem wsparcia psychicznego są najbliżsi osoby chorej, często rodzina. Czasem jednak mamy trudności w wyrażeniu swoich potrzeb w stosunku do tych osób [3], nie chcemy ich obarczać swoimi problemami, lub wolimy skorzystać z szerszej sieci wsparcia społecznego, obejmującej system opieki zdrowotnej oraz różnego rodzaju organizacje pożytku publicznego (stowarzyszenia i fundacje) lub grupy samopomocowe (np. Amazonki). Wsparcie społeczne, w zależności od pełnionej funkcji, może mieć charakter: informacyjny, emocjonalny, instrumentalny, rzeczowy oraz duchowy [2].

Najczęściej podkreśla się rolę wsparcia emocjonalnego – dobrze udzielone pomaga w „podtrzymaniu na duchu” i wyciszeniu się, wzmocnieniu poczucia przynależności, odczuciu sympatii, podwyższeniu samooceny, rozładowaniu trudnych uczuć (np. przez opowiedzenie o nich) i poprawieniu samopoczucia oraz wzbudzeniu nadziei [2].

Również bardzo istotne jest wsparcie informacyjne i instrumentalne. Często programy psychoedukacyjne realizowane są grupowo, dzięki czemu chorzy, w formie interdyscyplinarnych wykładów lub/i dyskusji grupowych mogą zdobywać wiedzę na temat danej choroby i jej leczenia (z uwzględnieniem dawek leków i niepożądanych objawów), profilaktyki, wczesnych objawów, relacji interpersonalnych oraz sposobów radzenia sobie ze stresem. Psychoedukacja pomaga w mobilizowaniu się do leczenia oraz kształtowaniu aktywnej postawy wobec choroby, przestrzegania zaleceń lekarza, opracowaniu strategii radzenia sobie z chorobą i ograniczeniami z niej wynikającymi. Psychoedukacja jest również bardzo pomocna rodzinie, która często przeżywa trudności wobec choroby bliskiej osoby [2].

Ze wsparcia duchowego mogą skorzystać zarówno osoby wierzące, jak i niewierzące, ponieważ odwołuje się ono do wartości uniwersalnych, takich jak poczucie sensu, miłość, nadzieja [2]. Ludzie różnią się pod względem zapotrzebowania na poszczególne rodzaje wsparcia społecznego, dlatego przed skorzystaniem z konkretnych jego form warto przemyśleć, czy odpowie ono na nasze indywidualne potrzeby.

Elementy wsparcia społecznego możemy odnaleźć w niemalże każdym rodzaju pomocy psychologicznej. Jej podstawowymi celami, jest zapewnienie informacji i wsparcia instrumentalnego, pomoc w wyrażaniu emocji i poprawie komunikacji, uzyskaniu kontroli i zdobyciu umiejętności radzenia sobie z chorobą, a także zmniejszenie objawów somatycznych wynikających z choroby i jej leczenia [3]. Badania wskazują, że pacjenci korzystający z terapii odczuwali mniejsze zmęczenie, byli bardziej aktywni, mieli mniej problemów seksualnych oraz dolegliwości ze strony układu pokarmowego, odczuwali mniejsze dolegliwości związane z chemioterapią (nudności i wymioty), a także zgłaszali mniejszą utratę wagi oraz cieszyli się lepszą ogólną sprawnością [5]. Zadaniem wsparcia społecznego jest poprawienie jakości życia oraz pomoc w możliwie jak najlepszym przystosowaniu się [3].

Obecnie najczęściej można się spotkać z pomocą psychologiczną o charakterze wspierającym i edukacyjnym. Ma ona zarówno formę niestrukturalizowanej terapii grupowej, jak i indywidualnej. Uczestnictwo np. w grupie terapeutycznej lub grupie wsparcia pozwala na swobodne wyrażanie emocji, dzielenie się doświadczeniami dotyczącymi choroby oraz przyczynia się, dzięki obecności innych osób, do obniżenia poziomu niepokoju i przeżywanego stresu. Psychoedukacja natomiast pomocna jest przede wszystkim w zrozumieniu i kształtowaniu potrzeby przestrzegania prozdrowotnego stylu życia oraz tworzeniu adekwatnego obrazu choroby, a także redukowaniu lęku przed nieznanym [3].

Wraz z rozwojem technologicznym możliwe stało się korzystanie z pomocy psychologicznej również za pomocą internetu. Tworzone z udziałem specjalistów strony internetowe oraz grupy dyskusyjne pomagają obniżyć poczucie izolacji wywołane chorobą nowotworową oraz chronicznym bólem. Badania wykazują, że internet wykorzystywany jest przez chorych do wymiany informacji, zdobywania wiedzy na temat choroby i leczenia, wyrażania emocji oraz nawiązywania kontaktów społecznych [3]. Wsparcie online nie zastąpi wprawdzie bezpośredniego kontaktu oraz psychoterapii [4], ale może być pomocne w sytuacjach kryzysowych oraz pozyskiwaniu informacji [3]. W Polsce wiarygodne informacje i pomoc są dostępne m.in. na stronach: www.ptpo.org.pl, www.jestemprzytobie.pl, www.unicorn.org.pl, www.odwazni.com, www.pkopo.pl, www.akademia.swiatlo.org, a pod adresem http://www.pkopo.pl/o_nas/czlonkowie można znaleźć listę organizacji wspierających chorych onkologicznie współpracujących z Polską Koalicją Pacjentów Onkologicznych.

Wizualizacja, relaksacja, biofeedback oraz masaż – techniki mające na celu wpływanie na mechanizmy fizjologiczne poprzez obniżenie poziomu pobudzenia organizmu (bez ingerowania w sferę emocjonalną i poznawczą) – z powodzeniem są wykorzystywane w pomocy chorym. Relaksacja, poprzez zastosowanie odpowiednich technik oddychania i progresywne rozluźnianie poszczególnych grup mięśni, pozwala uwolnić się od napięcia i osiągnąć relaks, który z kolei jest niezbędny dla przeprowadzenia skutecznego treningu wizualizacji. Ta łączy się natomiast z oddziaływaniem na funkcje fizjologiczne organizmu (biofeedback) poprzez uświadamianie ich sobie oraz wyobrażanie ich przebiegu [3][5].

Wśród pomocy o charakterze psychoterapeutycznym skierowanej do osób chorych na nowotwory najczęściej skorzystać można z psychoterapii prowadzonej w nurcie poznawczo-behawioralnym, poznawczo-egzystencjalnym oraz terapii rodzinnej – przeznaczonej dla chorego i jego najbliższej rodziny. W trakcie cotygodniowych sesji terapii poznawczo-behawioralnej osoby uczą się różnych strategii radzenia sobie ze stresem, np. monitorowania własnych myśli, poznawczej restrukturalizacji, efektywnej komunikacji, planowania i ustalania celów oraz technik relaksacji [3].

Terapia poznawczo-egzystencjalna pomaga w stworzeniu wspierającego otoczenia społecznego, umożliwia przepracowanie żalu wynikającego z poniesionych strat, zmianę nieadaptacyjnych schematów poznawczych oraz dostarcza okazji do ustalenia priorytetów na przyszłość. Przez wzmocnienie umiejętności radzenia sobie i rozwiązywania problemów pomaga odzyskać poczucie wpływu i kontroli nad życiem [3].

Wiele badań potwierdza skuteczność poszczególnych form pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej, jednak najistotniejszym czynnikiem decydującym o efektywności określonych interwencji jest wiara osoby chorej w to, że dana pomoc przyniesie oczekiwane rezultaty [5]. „(…) z dnia na dzień twarze uczestników jaśnieją, zaczynają się uśmiechać, rozmawiać i zbliżają się do siebie zarazem wspomagając się wzajemnie. Odkrywają, że trzeba walczyć o siebie i mieć nadzieję, że inni im pomogą w tej trudnej walce.” – tak pisze jedna z uczestniczek o odnajdywaniu wiary w trakcie tygodniowych warsztatów psychoonkologicznych zorganizowanych w ramach akcji „Nie tylko leki leczą” [6].

Piśmiennictwo:

  1. http://www.doz.pl/newsy/a2352-Kampania_spoleczna_Stowarzyszenia_UNICORN_8222Nie_tylko_leki_lecza8221
    pobrane dnia 06.10.2013
  2. de Walden-Gałuszko K. Psychoonkologia w praktyce klinicznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011.
  3. Izdebski P. Psychologiczne aspekty przebiegu choroby nowotworowej piersi. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2007.
  4. Kamińska K. Internetowa pomoc psychologiczna. Psychoterapia 2013; 2: 99–113.
  5. Kosmala J. Skuteczność różnych form interwencji psychologicznych jako czynnika wspomagającego leczenie chorób nowotworowych. Psychoterapia 2004; 1: 23-30.
  6. http://www.unicorn.org.pl/index.php?strona=archiwum&id=107
    pobrane dnia 06.10.2013