Jeżeli po leczeniu raka zauważasz pogorszenie pamięci, koncentracji uwagi czy zmiany w sposobie, w jaki myślisz możliwe, że doświadczasz jednego z efektów ubocznych chemioterapii tzw. chemobrain.

Obecnie nie wiadomo dokładnie, jakie czynniki go wywołują i jaki jest biologiczny mechanizm jego powstawania. Lekarze określają chemobrain jako łagodne zaburzenia poznawcze, co oznacza, że są one związane z procesami myślenia, ze sposobem, w jaki przetwarzamy i przechowujemy informacje o nas samych i otaczającym nas świecie. Zaburzenia te pojawiają się zwykle w czasie i po zakończonej terapii nowotworowej, więc nie dotyczą wyłącznie chemioterapii. Nie występują one u wszystkich osób; badania kobiet z rakiem piersi wskazują, że problem ten dotyka od 17% do 50% pań, natomiast doniesienia naukowe szacują, że występuje on od 47% do 69% leczonych hormonalnie mężczyzn z rakiem prostaty.

Po czym mogę poznać chemobrain?

  • luki w pamięci- trudno przypominasz sobie rzeczy, które wcześniej pamiętałaś/pamiętałeś;
  • pogorszenie koncentracji uwagi- skoncentrowanie się na jednej rzeczy czy czynności wymaga od Ciebie wiele wysiłku, szybciej się dekoncentrujesz lub możesz skupić uwagę przez znacznie krótszy czas niż dotychczas;
  • trudności w przypominaniu imion, faktów, dat etc.;
  • kłopoty ze znalezieniem właściwego słowa;
  • niełatwo podążasz za rozmową;
  • niemożliwe jest wykonywanie wielu czynności jednocześnie;
  • wykonanie dobrze znanych zadań zajmuje Tobie więcej czasu, np. dodawanie w pamięci;
  • wyczerpanie i brak energii;
  • poczucie dezorientacji i chaotyczność myśli - tzw. „mętlik w głowie”;
  • brak jasności w myśleniu - odczucie „przymglenia” umysłu.

Zwykle zmiany są subtelne (często niedostrzegalne dla otoczenia), krótkotrwałe, co oznacza, że z czasem ustępują lub następuje znaczna poprawa do roku po zakończeniu leczenia. Zdarza się jednak, że mogą one utrzymywać się latami. Wszelkie dostrzegalne różnice w sposobie, w jaki pamiętamy czy myślimy mogą wzbudzać niepokój tym silniejszy, im bardziej utrudniają one codzienne funkcjonowanie w szkole, w pracy, czy w życiu prywatnym. Zauważalne stają się często, gdy wracasz do aktywności zawodowej; zazwyczaj towarzyszą im obawy, czy będziesz w stanie podołać dotychczasowym obowiązkom. Jednak większość osób jest w stanie wykonywać dotychczasowe czynności, chociaż ich realizowanie może wymagać większej ilości czasu i zwiększonego wysiłku umysłowego.

Możliwe przyczyny chemobrain

Obecnie wiadomo, że istnieje szereg możliwych czynników oprócz chemioterapii, które mogą zarówno powodować jak i nasilać objawy chemobrain. Jednakże na dzień dzisiejszy naukowcy nie są w stanie jednoznacznie ich wskazać. Wśród nich znajdują się:

  • chemioterapia - ma neurotoksyczny wpływ na komórki, ponieważ uszkadza DNA i przyspiesza proces ich starzenia; powoduje zmiany struktury centralnego układu nerwowego takie jak: zmniejszenie obszarów mózgu odpowiedzialnych za uwagę i pamięć, oraz jego funkcji – zmienia jego aktywność; u osób po chemioterapii w czasie wykonywania różnych zadań uaktywnia się większy obszar kory mózgowej, co kompensuje niewielkie zaburzenia poznawcze- dzięki temu np. zapamiętujesz jak dawniej, ale często kosztem większego zmęczenia; rodzaj i dawka cytostatyku wpływa także na wielkość zaburzeń;
  • inne rodzaje leczenia np. radioterapia, czy hormonoterapia; ta ostatnia zaburza równowagę hormonalną w organizmie; obniżenie poziomu estrogenu - hormonu żeńskiego - u kobiet i testosteronu- hormonu męskiego - u mężczyzn pod wpływem hormonoterapii negatywnie wpływa na pamięć i inne procesy poznawcze;
  • choroba nowotworowa;
  • przyjmowane leki;
  • zmęczenie;
  • stres;
  • lęk, depresja;
  • starzenie się organizmu;
  • wzrost poziomu cytokin we krwi, czyli białek produkowanych przez układ odpornościowy, co wiąże się z rozregulowaniem jego funkcjonowania;
  • indywidualne genetyczne predyspozycje.

Obecnie jeszcze nie wiemy, jak przeciwdziałać oraz jak leczyć chemobrain. Związane jest to między innymi z niedostateczną wiedzą na temat mechanizmów jego powstawania. Dalsze badania w tym kierunku mogą przyczynić się do znalezienia metod chroniących przed powstawaniem tego zaburzenia jak i skutecznie działających lęków.

Praktyczne rady

Nie myśl, że jesteś „głupi/głupia” czy „nienormalny/ nienormalna”, jeżeli zauważasz u siebie symptomy chemobrain. Doświadczasz po prostu jednego z niepożądanych efektów chemioterapii, tak jak wiele innych osób po takim leczeniu. To co możesz zrobić, to zaakceptować ten fakt i nauczyć sobie radzić z tymi niedogodnościami. Istnieje wiele prostych i sprawdzonych metod, które możesz zastosować już dziś, by zmniejszyć trudności w pamięci, koncentracji uwagi czy myśleniu.

  • staraj się upraszczać swoje codzienne aktywności;
  • wykonuj tylko jedną czynność w danym czasie; nie rób wielu rzeczy jednocześnie;
  • spisuj na kartce to, co masz do zrobienia; rób listy zakupów; notuj, gdzie zostawiłeś ważne przedmioty, byś mógł je z łatwością odnaleźć; wszystkie listy trzymaj w jednym i widocznym miejscu;
  • zaznaczaj w kalendarzu ważne spotkania i wydarzenia, by o nich pamiętać;
  • prowadź rozmowy w miejscach, gdzie nie ma hałasu i w okolicznościach, które nie rozpraszają Twojej uwagi;
  • zwracaj się po imieniu do dopiero co poznanych osób, by łatwiej je zapamiętać;
  • korzystaj z opcji przypominania w telefonie czy na komputerze; notuj na karteczkach samoprzylepnych ważne sprawy i przyklejaj je w miejscu, gdzie możesz je łatwo zauważyć;
  • dbaj o zdrową dietę i aktywność fizyczną;
  • ćwicz swój umysł np. rozwiązuj krzyżówki, sudoku, graj w szachy, układaj puzzle, ucz się języka obcego;

Literatura:

  1. Chemo Fog: Cancer Chemotherapy-Related Cognitive Impairment, edited by Robert B. Raffa and Ronald J. Tallarida. 2010. Springer Science+Business Media, LLC
  2. Dorfmuller M, Dietzfelbinger H. Psychoonkologia. Diagnostyka - metody terapeutyczne. Urban & Partner. Wrocław 2011
  3. www.cancerresearchuk.org/cancer-help/about-cancer/cancer-questions/chemo-brain