Co to jest choroba nowotworowa?

Nowotwór to nadmierny, najczęściej wieloletni, długotrwały rozplem własnych, zmienionych morfologicznie i funkcjonalnie komórek, które nie odpowiadają na mechanizmy kontrolne organizmu. Nowotwór jest chorobą o podłożu genetycznym, związaną z zaburzeniami w prawidłowo funkcjonującym DNA. Mutacje powodują, że komórka wcale lub niewłaściwie reaguje na sygnały z organizmu. Konsekwencją nieprawidłowego i niekontrolowanego podziału komórek nowotworowych jest niszczenie prawidłowych narządów, najpierw w miejscu powstania nowotworu, a następnie w wyniku naciekania tkanek sąsiednich i przerzutów do narządów odległych.

Co to jest kancerogeneza?

To inaczej powstawanie nowotworu. Jest to najczęściej długotrwały proces, rozpoczynający się na etapie pojedynczej komórki, która w konsekwencji kolejnych zmian w DNA przechodzi przemianę z komórki prawidłowej w komórkę nowotworową. Przyczyną kancerogenezy mogą być np. czynniki rakotwórcze jak azbest, nadfiolet, niektóre wirusy, dym papierosowy, benzen, azotany i azotyny itd. Powstawanie nowotworu jest najczęściej wieloletnie. Przeciętny czas rozwoju guza o średnicy 1 cm wynosi ok. 5 lat. Proces ten zależy jednak od rodzaju nowotworu i tkanki, w której powstaje. W przypadku niektórych nowotworów proces może trwać kilka miesięcy, w innych zaś nawet kilkanaście lat. Najczęściej jest tak, że zanim zmiana nowotworowa się utrwali, można ją usunąć. Stąd też tak ważne jest wczesne jej wykrycie i profilaktyka onkologiczna.

Z jakich etapów składa się kancerogeneza?

Pierwszym etapem jest inicjacja.

Rozpoczyna się pojedyncza mutacja w DNA, która nie zostaje z niewiadomych powodów naprawiona przez odpowiednie enzymy. W normalnych warunkach taka komórka zostaje wychwycona przez układ odpornościowy albo sama popełnia samobójstwo (apoptoza). Czasem jednak bywa inaczej i uszkodzona komórka żyje nadal. Kolejne pokolenia komórek dziedziczą te cechę. Przyczynami mutacji może być np. pomyłka w czasie podziału komórkowego lub powstać spontaniczne.

Drugi etap to promocja.

W pojedynczej nieprawidłowej komórce, następują kolejne zmiany w DNA, kolejne mutacje, zmiana ekspresji genów a w konsekwencji zaburzenia w syntezie prawidłowych białek. Wszystko to prowadzi do niekontrolowanego namnażania (poliferacja) zmutowanych komórek i rozwoju guza.

Trzeci etap to progresja

To nieodwracalny etap w rozwoju nowotworu. Polega on głównie na pojawianiu się kolejnych zaburzeń molekularnych. Komórki nowotworowe stają się nieczułe na mechanizmy kontroli wewnątrzustrojowej oraz nabywają cech pozwalających im na naciekanie tkanek w bliskim otoczeniu oraz na tworzenie przerzutów.

Jakie są rodzaje nowotworów?

Podstawowy podział nowotworów obejmuje 3 grupy.

Nowotwory łagodne – są zlokalizowane w narządzie, tkance, w której powstały. Nie dają przerzutów. Są dobrze odgraniczone. Rzadko niszczą narządy, w których się rozwijają. Rosną wolno a po poprawnym usunięciu nie powstaje wznowa. Są całkowicie wyleczalne.

Nowotwory złośliwe – mają wysoki potencjał poliferacji (namnażania), ich komórki posiadają zdolności naciekania i niszczenia tkanek będących w pobliżu i tworzenia przerzutów odległych. Wraz z krwią lub chłonką mogą przedostawać się w odległe miejsca organizmu, gdzie dają początek nowemu guzowi – przerzut.

Nowotwory złośliwe dzielą się na:

  • Nowotwory anaplastyczne - całkowicie niezróżnicowane o wysokiej złośliwości
  • Mięsaki - są pochodzenia nie nabłonkowego (np.włokniakomięsaki, tłuszczakomięsaki, kostniakomięsaki, chrzęstniakomięsaki)
  • Raki - wywodzą się z tkanki nabłonkowej
  • Potworniaki - wywodzące się z wielopotencjalnych komórek zarodkowych, nie mają jednorodnej budowy histologicznej, stanowią mieszaninę rozmaitych tkanek.

Nowotwory miejscowo – złośliwe (półzłośliwe) – naciekają tkanki w pobliżu, prowadząc do ich zniszczenia, ale nie wykazują wysokiego potencjału do tworzenia przerzutów. Mogą dawać nawroty po zabiegach operacyjnych.

Czy rak i nowotwór to jedno i to samo?

Nie. Rak to jedna z postaci nowotworu złośliwego, wywodzącego się z tkanki nabłonkowej (np. skóry, trzustki, wątroby itd.). Rakami nie są inne nowotwory złośliwe, które wywodzą się z nabłonków pochodzenia mezodermalnego np. śródbłonka, międzybłonka, błony maziowej. Ponieważ większość nowotworów wywodzi się z tkanki nabłonkowej, stąd w powszechnym rozumieniu nowotwór złośliwy = rak. Nie jest to jednak prawda. Nowotwór złośliwy jest pojęciem szerszym w stosunku do pojęcia rak. Zdecydowanie także nie można postawić znaku równości pomiędzy słowem nowotwór a rak.

Co to są skróty G1, G2, G3, G4?

Są to stopnie zróżnicowania histologicznego.
G1 – nowotwór wysoko zróżnicowany, mało złośliwy, komórki nowotworu stanowią mniej niż 5% litego utkania guza
G2 – nowotwór o pośrednim stopniu zróżnicowania i złośliwości, komórki nowotworu stanowią 5-10% litego utkania guza
G3 – nowotwór o niskim stopniu zróżnicowania i wysokiej złośliwości, komórki nowotworowe stanowią ponad 50% litego utkania guza
G4 – nowotwór niezróżnicowany o bardzo wysokim stopniu złośliwości.

Co to jest TNM?

Jest to system służący do oceny stopnia klinicznego zaawansowania nowotworu.
Symbol T (tumor, guz) – wielkość guza nowotworowego, jego stosunek do tkanek obocznych i innych narządów
Symbol N (węzły chłonne, nodulus) – stan regionalnych węzłów chłonnych. Każdy nowotwór ma swój spływ chłonny, swoje węzły, do których w pierwszej kolejności następują przerzuty Symbol M (przerzuty odległe, metastase).
Na podstawie tej klasyfikacji ocenia się także możliwości leczenia nowotworu i częściowo prognozuje szansę wyleczenia. Zaawansowanie nowotworu można oceniać przed leczeniem, oznaczamy go wtedy, jako cTNM, lub na podstawie pełnego badania histopatologicznego, oznaczamy go wtedy pTMN.

Co to są markery nowotworowe?

To inaczej antygeny nowotworowe. Są nimi naturalne substancje endogenne, obecne we krwi, moczu lub innych tkankach, których zwiększone stężenie stwierdza się czasami w sytuacji nowotworu. Nie są specyficzne ani swoiste dla komórek nowotworowych, dlatego nie nadają się jako narzędzie diagnostyczne, a jedynie sygnalizują możliwość istnienia choroby nowotworowej. Mają zastosowanie do monitorowania efektów leczenia, pod warunkiem, że oznaczy się ich poziom przed leczeniem. Ich niskie stężenie stwierdza się także w życiu płodowym oraz w chorobach nienowotworowych. Dlatego oznaczanie markerów ma znaczenie pomocnicze i nie może zastąpić pełnego badania klinicznego.
Przykładowe markery: CA 15.3 (rak piersi), CA 125 (rak jajnika), CAE (rak przewodu pokarmowego), ALF (rak wątrobowo – komórkowy, rak jadra).

Co to są badania patomorfologiczne?

Badanie to jest oceną tkanki pod mikroskopem, z zastosowaniem odpowiednich barwień, technik immunohistochemicznych, technik biologii molekularnej. Celem badania jest rozpoznanie nowotworu (typ, podtyp) oraz klasyfikacja zgodnie z obowiązującymi wytycznymi. Może dotyczyć pojedynczej komórki (wówczas mówimy, że jest to badanie cytologiczne) lub całej tkanki (wówczas jest to badanie histopatologiczne).
Warto pamiętać, że w onkologii obowiązuje badanie histopatologiczne i tylko takie badanie uprawnia do postawienia rozpoznania nowotworu.

Co to jest dysplazja?

Są to nieprawidłowości w wyglądzie komórek oraz zaburzenia tkanki wskazujące na wczesny krok w kierunku transformacji nowotworowej. Dysplazja jest stałym wykładnikiem histopatologicznym stanu przedrakowego nabłonka. Dysplazja nie jest jednak nowotworem. Nie wszystkie także zmiany dysplastyczne stają się podłożem raka (zjawisko to obserwuje się tylko od 1,5 do 40%). Zmiany dysplastyczne mogą się cofać samoistnie, nie mniej zaleca się ich usuwanie.

Stopnie zaawansowania dysplazji:
1 – nieznaczna dysplazja, komórki obejmują 1/3 nabłonka
2 – średnia dysplazja, komórki obejmują 2/3 nabłonka
3 - dysplazja dużego stopnia, dużo komórek dysplastycznych, ale nie na całej grubości nabłonka, wygląd komórek podobny do nowotworowych. Ewentualne przejście stanu dysplastycznego w stan nowotworowy trwa najczęściej kilka lat.

Opracowano na podstawie:

  1. Deptuła A. 2006. Onkologia w praktyce. Wydawnictwo Lekarskie PZWL
  2. Kordek R. 2007. Onkologia – podręcznik dla studentów i lekarzy. ViaMedica
  3. Pawlicki M., Legutko J. 2013. Zarys diagnostyki nowotworów złośliwych oraz opieki w trakcie i po leczeniu onkologicznym. Alfa Medica Press
  4. Woźniewski M., Kornafel J. 2010. Rehabilitacja w onkologii. Elsevier & Partner