Czym jest ból?

Ból to doznanie zmysłowe i emocjonalne uznawane za przykre. Może dotyczyć obecnych uszkodzeń tkanek lub zagrożenia uszkodzenia tkanek bądź stanowić subiektywne odczuwanie uszkodzenia. Jest to zjawisko bardzo indywidualne, a tym samym bardzo różnorodne. Różni ludzieróżnie spostrzegają ból. To jak dany człowiek spostrzega(ocenia) ból zależy odreakcji emocjonalnych jakie ból ze sobą niesie,sposobu myślenia o bólu, osobowości danej osoby, okoliczności w jakich ból wystąpił, czy też stosowanych sposobów radzenia sobie ze stresem. Każdy człowiek posiada tzw. próg tolerancji bólu, czyli największe natężenie bólu, które jego zdaniem jest w stanie wytrzymać. Siła i rodzaj reakcji emocjonalnych (lęk, gniew, przygnębienie) znacząco wpływają na próg tolerancji np. kiedy odczuwany jest wysoki poziom lęku lub smutku, próg tolerancji spada. Jeśli pokłóciliśmy się z bliską, znaczącą dla nas osobą, odczuwamy przygnębienie w tej konkretnej sytuacji i np. ból głowy, to możemy ten ból oceniać jako silny. W innej sytuacji ten sam ból, być może oceniony zostałby jako umiarkowany bądź lekki.

            Funkcje bólu.

Ból pełni różne funkcje. Jedną z nich może być ostrzeżenie (coś dzieje się w organizmie).Jest to ostrzeżenie przed zagrożeniem lub chorobą. Tym samym kropla wrzącej wody na dłoni sprawia, że zachowujemy bezpieczną odległość od naczynia z gorącym płynem. Z kolei przewlekły i silny ból skłania nas do wizyty u lekarza i szukania pomocy (wykonanie gastroskopii, ujawniające obecność bakterii Helicobacter pylori umożliwia zastosowanie leków i uniknięcie dalszych powikłań).Dzięki dolegliwościom bólowym odróżniamy to, co jest szkodliwe, od tego, co zdrowe. Pacjent onkologiczny po zażyciu produktów spoza zalecanej diety może zaobserwować u siebie ból związany  np. nudnościami, wymiotami. Kolejną funkcją bólu jest wyzwalanie reakcji odruchowo-obronnej. Kiedy widzimy lecący w naszym kierunku przedmiot odruchowo zasłaniamy się rękami, chroniąc przed uderzeniem.Ból także sprawia, że zaczynają działać psychiczne mechanizmy obronne.

            Czteroetapowy model bólu.

I etap: doświadczanie bólu przez receptory czuciowe (istotny jest rodzaj bólu, umiejscowienie).

II etap: występowanie przykrości w wyniku pojawienia się bólu, wyrażanie go uczuciami.

III etap: cierpienie, pojawienie się szeregu reakcji emocjonalnych (depresja, gniew, lęk), które łączą się z przekonaniem chorego na temat bólu. Etap ten związany jest z osobowością chorego, jego wcześniejszymi doświadczeniami, stosowanymi sposobami radzenia sobie z bólem, wartościami, którymi w życiu kieruje się osoba.

IV etap: zachowania bólowe, które prezentuje osoba. Dotyczą aktywności człowieka, czynności wykonywanych życiu codziennym, stylu życia.

            Ból w chorobie nowotworowej.

Człowiek, który otrzymuje diagnozę nowotworu zazwyczaj reaguje: szokiem, niedowierzaniem, zaprzeczaniem. Kiedy dociera informacja o chorobie człowiek uświadamia sobie kruchość istnienia i ma poczucie zagrożenia życia. Słowo ,,rak” budzi wiele myśli m.in.: śmierć, ciężkie objawy, cierpienie, ból. Często osoba, u której rozpoznano chorobę odczuwa stres z nią związany, a także niepewność względem rokowania i obawę przed skutkami ubocznymi leczenia. Czynnikami, które mogą pogarszać stan emocjonalny osoby z nowotworem są: złe relacje z rodziną (brak wsparcia, sytuacje konfliktowe), brak partnerskiej relacji z zespołem medycznym, skłonność do reagowania pesymizmem czy negatywne spostrzeganie swojej przyszłości. Ponadto może pojawić się: przygnębienie, płacz, zmiana w postawie ciała (przygarbiona sylwetka), zmiana w wyrazie twarzy (spuszczony wzrok, twarz odzwierciedlająca przeżywane emocje), niechęć do działania, brak nadziei na skuteczne leczenie.Przekonanie, że nie jestem w stanie poradzić sobie z chorobą wpływa na zachowanie (jestem bierny, bo nie potrafię walczyć). Tego typu reakcje zmniejszają odporność na ból, powodują, że jest on silniej przeżywany oraz zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń emocjonalnych. Z kolei wiedza na temat choroby, jej ewentualnych przyczyn, objawów jakie ze sobą niesie, świadomość metod leczenia, pozostawanie w dotychczasowej roli społecznej, podtrzymywanie kontaktów interpersonalnych oraz seksualnych, wykazywanie nadziei na lepszy stan zdrowia i poczucie kontroli nad swoim życiem, ciałem, zdrowiem (ja jestem silny/silna, a choroba słaba), generują pozytywne emocje, które wpływają korzystnie na układ odpornościowy człowieka i zmniejszają odczucia bólowe. Mobilizacja do walki z chorobą, otrzymywanie wsparcia od bliskich sprawiają, że osoba chora szybciej adaptuje się do nowej sytuacji i odnajduje nowe wartości, które nadają sens życiu. Ból w chorobie nowotworowej wynika nie tylko ze zmian w organizmie (rozrost nowotworu), ale także z leczenia (chirurgiczne, chemioterapia, radioterapia), często ograniczonej aktywności (bóle spowodowane odleżynami) oraz w wyniku pojawienia się dolegliwości nie związanych z chorobą (ból głowy). Ponadto pacjent onkologiczny zmaga się z tzw. bólem totalnym, gdzie przeżywa ból psychiczny i egzystencjalny. Chory odczuwa  lęk przed szpitalem, śmiercią, bólem, często obawia się o bliskich, sytuację materialną, przyszłość, a także czuje złość np. o zbyt późnią diagnozę, niewielkie umiejętności w komunikowaniu się z personelem medycznym, brak kontaktów z rodziną czy też brak postępów w procesie leczenia. U takiego pacjenta może pojawić się depresja, która zazwyczaj stanowi odpowiedź na aktualną sytuację, z którą chory sobie nie radzi. Dzieje się tak dlatego, że człowiek wraz z utratą zdrowa często traci pozycje społeczną, pracę, ma poczucie bezsilności, osłabienia, bycia poza rodziną na skutek konieczności pobytu w szpitalu. Pacjent odczuwający ból ma poczucie, że jego jakość życia jest niska. Jeżeli ból trwa od dłuższego czasu i jego natężenie jest wysokie u chorego mogą występować: zaburzenia snu, apetytu, zaburzenia w sferze seksualnej, psychoruchowej. Osoba doświadczająca bólu może spać niespokojnie, przebudzać się, mieć trudności w znalezieniu pozycji, w której boli mniej, co w efekcie przyczynia się do niemożności odpoczynku, a więc odczuwania zmęczenia fizycznego i psychicznego. U człowieka zmagającego się z bólem zmieniają się również nawyki żywieniowe. U niektórych apetyt obniża się i dochodzi do utraty masy ciała, a u innych wzrasta łaknienie w wyniku odczuwanego niepokoju, co może prowadzić do otyłości (ból ogranicza aktywność ruchową). Pacjent, który nie może się poruszać dużo czasu spędza w pozycji leżącej i nie ma możliwości na rozładowanie napięcia emocjonalnego w aktywny sposób. W związku z tym nieustannie rozmyśla o bólu i sposobach na ,,oderwanie” od niego. Nieustanne cierpienie sprawia, że szuka pomocy w różnych miejscach, u różnych osób oraz metod by poczuć ulgę, złagodzić nieprzyjemne doznanie.Ból nie tylko wpływa na sferę fizyczną i psychologiczną, ale także społeczną. Kiedy osoba z nowotworem odczuwa ból, negatywne emocje przeżywa także jego rodzina. Osoba z przewlekłymi dolegliwościami bólowymi, nawet jeśli przejawia chęci, ma trudności z wykonywaniem codziennych czynności. Jej uwaga jest ukierunkowana na ból, siebie, swój stan. Ból skutecznie blokuje aktywność chorego i sprawia, że często wycofuje się on z życia społecznego, wyzwala w jednostce potrzebę izolacji, pozostania z bólem sam na sam w nieustannym poszukiwaniu przyczyny objawów. W sytuacji bólowej zmienia się nasze zachowanie i łatwo o sytuację konfliktową z rodziną, co w efekcie może powodować brak zrozumienia, samotność i pogłębienie już złego stanu emocjonalnego.

Kiedy ból jest odczuwany należy go uśmierzać. Leczenie polega na zastosowaniu odpowiednich leków w celu złagodzenia bólu bądź zwiększeniu tolerancji progu czucia bólu. Niekiedy leki przeciwbólowe muszą być połączone z innymi lekami oddziaływującymi na psychikę chorego, gdyż negatywne emocje sprawiają, że ból jest przeżywany jako większy. Zastosowanie środków przeciwdepresyjnych, przeciwlękowych, uspakajających pozwala złagodzić dolegliwości. Czasowe zażywanie pozwala na poprawę stanu emocjonalnego i uniknięcie ryzyka uzależnienia. W łagodzeniu bólu pomocna może okazać się psychoedukacja- rozmowa z pacjentem na temat bólu (jak i dlaczego powstaje oraz jak uwzględniając zasoby i możliwości chorego można poradzić sobie z bólem). W niektórych przypadkach niezbędne jest zastosowanie terapii behawioralnej, polegającej na wskazaniu właściwych zachowań, a wyeliminowaniu tych nieodpowiednich oraz zmianie sposobu myślenia o bólu oraz sytuacji z nim powiązanej.

            Ból jest doznaniem nieprzyjemnym. Wpływa nie tylko na sferę fizyczną ,ale także psychiczną człowieka oraz jego zachowanie. Ból chroniczny wywołuje cierpienie i uderza w istotne wartości takie jak: zdrowie, bezpieczeństwo, życie. Niezwykle ważne jest kompleksowe świadczenie pomocy osobie chorej i wzajemna współpraca wielu specjalistów.

 

Bibliografia:

  1. Boon N.A.,Colledge N.R., Walker B.R. Choroby Wewnętrzne Davidson, 2009,wyd. I Polskie, red. F.Kokot, L.Hyla- Klekot.
  2. De Walden-Gałuszko Krystyna, psychologiczne aspekty bólu i jego leczenie, artykuł poglądowy, Medycyna Paliatywna w Praktyce 2007, tom 1, nr 2, str.66-70.
  3. Malec-Milewska Małgorzata,Krajnik Małgorzata,Wordliczek Jerzy, Chory na nowotwór. Kompendium leczenia bólu, Warszawa ,Wydawnictwo Medical Education,2013,wyd.1.
  4. Strong Jennifer, Unruh Anita M., Wright Anthony, Baxter David G., Ból.odręcznik dla terapeutów,Warszawa, 2008, wyd.1.
  5. Przeklasa-Muszyńska Anna,Ulga w bólu.Poradnik dla pacjenta,ogólnopolski program skutecznej kontroli bólu,www.ulgawbolu.pl
  6. Psychologiczne aspekty choroby nowotworowej. Opracowanie wykonane w ramach Narodowego Grantu:,, Modyfikacja i wdrożenie programu nauczania onkologii w Polskich Uczelniach Medycznych.”Przygotowano w katedrze Onkologii Akademii Medycznej, Wrocław 2008 r.