Badania przesiewowe, zwane też skriningowymi, to badania mające na celu wykrycie konkretnej choroby (np. nowotworowej) w zdrowej populacji, tzn. wśród osób bez objawów danej choroby. Badania mają na celu wskazanie osób, u których istnieje wysokie ryzyko obecności poszukiwanej choroby. Idealne badanie skriningowe powinno być niedrogie, nieinwazyjne, o niskim ryzyku powikłań dla badanej osoby. Cechy te umożliwiają przeprowadzenie badania w dużej grupie ludności (obejmą istotny procent społeczeństwa). Muszą też dawać wiarygodne informacje na temat badanej choroby oraz wykrywać wczesne stadia zaawansowania. Wówczas zysk z przeprowadzenia badania w społeczeństwie będzie optymalny – umożliwi wyleczenie dużej ilości pacjentów.

Ze względu na stosunkowo dużą częstość zachorowań na choroby nowotworowe oraz bardzo wysoką umieralność (choroby nowotworowe są drugą przyczyną zgonów w Polsce) przeprowadzane są badania przesiewowe w kierunku najczęstszych chorób nowotworowych. Badanie skriningowe kierowane jest do tej części populacji, w której istnieje największe ryzyko wystąpienia danego nowotworu.

Badaniem przesiewowym w kierunku raka szyjki macicy jest badanie cytologiczne wymazów z ujścia zewnętrznego szyjki macicy. Adresowane jest do kobiet w wieku 25-59 lat. Zaleca się wykonywanie badania co rok lub co 3-5 lat (zależnie od zamożności państwa). Wykonywanie profilaktycznej cytologii ma udowodnioną skuteczność wyrażaną poprzez istotne zmniejszenie umieralności z powodu raka szyjki macicy w badanych populacjach. Niektóre opracowania zalecają wykonywanie cytologii regularnie 1 raz w roku od momentu podjęcia aktywności seksualnej. W Polsce wdrożony jest Narodowy Program Aktywnej Profilaktyki Raka Szyjki Macicy, kierowany do kobiet w wieku 25-59 lat, oferujący cytologię co 3 lata. W przypadku nieprawidłowego wyniku dalszym postępowaniem jest kolposkopia z pobraniem wycinków (badanie polega na oglądaniu ujścia zewnętrznego szyjki macicy za pomocą urządzenia optycznego, zwanego kolposkopem).

W diagnostyce raka piersi rolę badania przesiewowego pełni mammografia. Zalecane jest wykonywanie tego badania wśród kobiet w wieku 50-69 lat co 2-3 lata (zależnie od pochodzenia zaleceń). Szacuje się, że wykonywanie mammografii w tej grupie wiekowej zmniejsza umieralność na raka piersi nawet o 30-40%. Wśród zaleceń dla pacjentów podkreśla się rolę regularnego samobadania piersi.

Wykrywalność raka jelita grubego można zwiększyć poprzez wykonywanie testu na obecność krwi utajonej w kale. Zalecane jest wykonywanie testu co 1-2 lata wśród osób w wieku 50-74 lata. Osoby z dodatnim wynikiem testu powinny być kierowane na kolonoskopię (endoskopowe badanie jelita grubego). Kolejne zalecenia w tej grupie chorych to wykonywanie sigmoidoskopii (endoskopowego badania końcowego odcinka jelita grubego) co 5 lat oraz kolonoskopii co 10 lat. W niektórych krajach to kolonoskopia traktowana jest jako podstawowe badanie skriningowe, jednak jego koszt jest wysoki, a pacjenci niechętnie godzą się na wykonywanie badania. Osoby z grup podwyższonego ryzyka zachorowania na raka jelita grubego (zachorowania w rodzinie, współistnienie zapalnych chorób jelita grubego) obejmowane są bardziej szczegółowymi programami badań przesiewowych (badania wykonywane są w młodszym wieku i z większą częstością).

Popularnym badaniem w kierunku raka gruczołu krokowego jest oznaczanie stężenia PSA (antygenu swoistego dla gruczołu krokowego) co roku u mężczyzn po 50 roku życia. Nie udowodniono jednak wpływu przeprowadzenia takich badań na zmniejszenie umieralności z powodu tego nowotworu lub wydłużenie przeżycia w badanej populacji.

Nie udowodniono również przydatności corocznego wykonywania zdjęcia klatki piersiowej we wczesnym wykrywaniu raka płuc. Trwają badania nad przydatnością niskodawkowej tomografii komputerowej w badaniach przesiewowych.

Niektóre kraje prowadzą badania przesiewowe w kierunku raka żołądka. W Japonii, gdzie nowotwór ten jest szczególnie częsty, wykonuje się gastroskopię jako badanie skriningowe.


Aktualnie zalecane badania przesiewowe:

  1. Cytologia co 3 lata u kobiet w wieku 25-59 lat
  2. Mammografia co 2 lata u kobiet w wieku 50-69 lat
  3. Test na obecność krwi utajone w kale co rok u osób w wieku 50-74 lata.

Piśmiennictwo:

  1. Krzakowski M., Warzocha K. Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2013 rok, Via Medica, Gdańsk 2013
  2. Kordek R i wsp. Onkologia. Podręcznik dla studentów i lekarzy. Wyd. II, Via Medica, Gdańsk 2006