Czym jest komunikacja?

Komunikacja oznacza porozumiewanie się. W przypadku pacjenta onkologicznego jest to porozumiewanie się nie tylko z lekarzem, personelem medycznym, ale także z rodziną oraz innymi chorymi. Ludzie komunikują się ze sobą niemalże cały czas, jednak mało kto zadaje sobie pytania: dlaczego się komunikuje? jak się komunikuje? kiedy się komunikuje lub kiedy się nie komunikuje? Porozumiewanie się między sobą to proces tak częsty, że nie zastanawiamy się nad nim. Z komunikacją jest jak z wieloma innymi czynnościami, możemy się do niej przykładać lub nie. Możemy starać się właściwie odbierać informacje, które są kierowane do nas i samemu umiejętnie przekazywać komunikaty lub porozumiewać się ,,byle jak”. W komunikacji niezwykle istotne są słowa i ważne by uwzględniać sytuację, w której zostały one użyte. Słowa nabierają znaczenia w zetknięciu ze światem w aspekcie społecznym i kulturowym. Oprócz słów w porozumiewaniu się międzyludzkim ogromną rolę odgrywają sygnały pozasłowne: gesty, ton głosu, tempo mówienia, postawa ciała, mimika, spojrzenie, odległość od rozmówcy. Obie formy komunikacji wpływają na siebie wzajemnie. Kiedy człowiek komunikuje się z drugim człowiekiem, to każda z osób odbiera i wysyła komunikaty. Różne osoby mogą różnie interpretować otrzymywane wiadomości. To, jak ocenimy informacje, które do nas docierają, zależy od naszego stanu emocjonalnego, doświadczeń życiowych, postawy wobec osoby z którą się komunikujemy, a także naszych umiejętności do odbierania i przetwarzania wiadomości. Umiejętność rozmowy z innym człowiekiem, chociaż wydaje się banalna, jest niezwykle trudna.

 

Komunikacja z pacjentem przewlekle chorym.

Komunikacja lekarz-pacjent zajmuje istotne miejsce w procesie diagnozy i leczenia. Umiejętne porozumiewanie się między pacjentem a lekarzem pozytywnie przekłada się na ustalenie diagnozy (trafność i szybkość) oraz proces terapii. Budowanie dobrej relacji przekłada się na częstsze stosowanie się pacjenta do zaleceń, daje także możliwość znalezienia rozwiązań zgodnych z możliwościami i potrzebami pacjenta.

 

Trudności w komunikowaniu się.

Każda sytuacja, w której ludzie porozumiewają się ma swój początek, przebieg i koniec. Źle rozpoczęta komunikacja bardzo często kończy się porażką, szczególnie gdy któraś ze stron wprowadzą w nią swoje negatywne emocje. W tym przypadku komunikacja staje się bardziej polem bitwy niż efektywnym procesem.

Nieprawidłowe przekazywanie informacji: informacje są niezrozumiałe, nieczytelne, niespójne dla odbiorcy. Pacjent może mieć poczucie, że lekarz nie jest z nim szczery, coś ukrywa, nie chce, bądź nie potrafi precyzyjnie przekazać informacji. To sytuacja, w której komunikacja jest nieprawidłowa, może pojawiać się napięcie emocjonalne, a każda ze stron dąży do wygaszenia kontaktu. Z kolei zbyt wylewne przekazywanie informacji pacjentowi przez lekarza, może wywołać u osoby chorej poczucie zagrożenia, niepewności i chęć zerwania relacji, wycofania się z niej.

Przekazywanie informacji sprzecznych wewnętrznie: kiedy informacje, które przekazuje dana osoba nie pokrywają się prezentowanymi przez nią gestami, mimiką, odbiorca czuje się zdezorientowany (np.: lekarz ze smutną miną mówi ,, rokowania względem leczenia są dobre”, pacjent obgryzając paznokcie dodaje ,, panie doktorze przestałam/przestałem się już przejmować swoją chorobą”). Tego typu komunikacja prowadzi do poczucia niepewności, niechęci oraz może wyzwalać potrzebę ucieczki z takiej relacji. Kiedy informacje medyczne stają się dla chorego jasne i spójnie, łatwiej odnajduje się on w roli pacjenta, a także ma szanse zrozumieć swoją chorobę i związane z nią ograniczenia. Lekarz, dla którego istotną rolę odgrywa komunikacja z pacjentem bardziej spostrzega chorego w roli partnera niż przedmiotu leczenia.

Nieprawidłowy odbiór informacji: odbiorca nie koncentruje się na treściach, które zostają mu przekazywane bądź błędnie interpretuje wiadomości, które otrzymuje. Lekarz tłumaczy pacjentowi, że często negatywne konsekwencje leczenia wynikają z niestosowania się do zaleceń. Pacjent, który nie do końca uważnie słuchał, bądź koncentrował się tylko na informacjach, które chciał usłyszeć, może być sfrustrowany, że lekarz oskarża go o niestosowanie się do zaleceń.

Zniekształcanie informacji wywołanych sytuacją: niekiedy warunki, w których odbywa się komunikacja, są niesprzyjające. Hałas, presja czasowa, silne emocje powodują, że może dochodzić do zniekształceń informacji przekazywanych i odbieranych. Porozumiewanie się w obecności np. silnych emocji sprawia, że komunikacja przybiera formę rozładowania napięcia, a nie porozumienia, prawidłowej rozmowy (np.: pacjent i lekarz mówią do siebie podniesionymi głosami).

Niepartnerski styl komunikowania się: osoba, która przekazuje informacje skupia się na sobie i swoim punkcie widzenia sytuacji. Potrzeby i pragnienia osoby, do którego kieruje się wiadomości, nie są uwzględniane. W tego typu komunikacji nie ma miejsca na wyrażanie emocji, mówienie o przemyśleniach czy własnych odczuciach.

 

Przekazywanie złych informacji.

Przekazując trudne dla pacjenta i jego bliskich informacje należy pamiętać, by robić to umiejętnie. Warto brać pod uwagę indywidualne dla pacjenta zapotrzebowanie na informacje (w oparciu o etap choroby, w którym znajduje się pacjent, wrażliwość, wcześniejsze rozmowy z pacjentem i zaobserwowane podczas rozmów jego reakcje). Przekazywanie niekorzystnych informacji powinno odbywać się etapami (powoli i stopniowo). Po przekazaniu niepomyślnej wiadomości, należy dać pajentowi możliwość do wyrażenia emocji. Stopniowe przekazywanie informacji polega na tym, by ważne informacje przekazywać w odpowiednim miejscu, poświęcając czas i zapewniając choremu i jego rodzinie swobodę podczas rozmowy. Ważne jest wprowadzenie do tematu, który będzie rozwijany w dalszych etapach rozmowy, zorientowanie się przez lekarza, na ile pacjent i jego rodzina rozumieją chorobę. Przekazanie złej informacji zawsze dostosowuje się do potrzeb chorego. Lekarz powinien także zachęcać i dawać możliwość choremu do wyrażenia emocji, a także samemu wyrazić zrozumienie i współczucie. Istotna jest rozmowa z chorym o sytuacji, w której się znalazł, wspólne ustalenie procesu leczenia oraz podsumowanie wszystkich informacji.

 

Dobra komunikacja:

Lekarz komunikujący się z pacjentem i jego rodziną ma na celu: udzielnie informacji na temat diagnozy, choroby, leczenia, rokowania oraz sformułowanych zaleceń. Budowanie dobrej relacji z chorym i jego bliskimi ma również wywrzeć pozytywny wpływ na postawę pacjenta do choroby, zmobilizować go do działania, przejawiania prozdrowotnych postaw, a także umożliwić okazanie wsparcia w tak trudnej sytuacji życiowej. Istotne, by lekarz wraz z pacjentem i jego rodziną stworzyli atmosferę, która da pacjentowi: poczucie bezpieczeństwa, intymności, zbudowania relacji opartej na zaufaniu-niezbędnej w procesie leczenia i terapii, możliwość uzyskania satysfakcji z kontaktu z lekarzami i zespołem medycznym. Dodatkowo pacjent powinien mieć przekonanie, że jego stan zdrowia, problemy zdrowotne interesują lekarza, który w raz z chorym stara się znaleźć rozwiązanie dla napotykanych trudności. Partnerski typ relacji ujmuje lekarza, pacjenta i jego rodzinę jako ludzi systematycznie współpracujących. Współdziałanie obejmuje: diagnozę, poszczególne etapy terapeutyczne dotyczące choroby pacjenta jak i zdrowia rodziny (jak funkcjonuje rodzina, styl życia rodziny, dysfunkcje). Znajomość nie tylko pacjenta, ale i rodziny umożliwia dostosowanie formy wsparcia, a także zwiększa szanse na powodzenie leczenia. W tym typie relacji rodzina i pacjent pełnią rolę wspierającą, empatyczną, partnerską opartą na aktywności i współdziałaniu. Lekarz jest towarzyszem, przewodnikiem, specjalistą w zakresie edukacji medycznej, słucha swojego pacjenta, jego rodziny oraz jest nastawiony na skuteczną komunikację, posiada również umiejętności efektywnego porozumiewania się.

            Stworzenie partnerskiej relacji pomiędzy lekarzem, a pacjentem i jego rodziną jest niezwykle trudne. Okazywanie sobie szacunku, zaufania, wzajemne słuchanie wymaga wysiłku i zaangażowania w proces komunikacji zarówno ze strony lekarza jak i pacjenta oraz jego bliskich. Każde złe postępowanie którejś ze stron, może doprowadzić do nieodwracalnych skutków i rozpadu relacji. Zatem niezwykle istotne jest by pacjent i lekarz znaleźli się w wspólnym polu zrozumienia, w którym głównym celem będzie zdrowie pacjenta.

 

Bibliografia:

  1. Herschel Knapp, Komunikacja w terapii, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.
  2. Sobierajski Tomasz, Jak skutecznie rozmawiać z pacjentem, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, Medycyna Praktyczna Szczepienia 2012/01.
  3. Jassem E. i in., Zalecenia Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc dotyczące opieki paliatywnej w przewlekłych chorobach płuc; Pneumonologia i Alergologia Polska 2012, tom 80, nr 1, strony 41-64.
  4. Wawrzyniak Anna, Horst-Sikorska Wanda, Motywacja pacjenta a przestrzeganie zasad terapii w chorobach przewlekłych, Wybrane problemy kliniczne, Forum Medycyny Rodzinnej 2008, tom 2, nr 6, 420–423.
  5. Jarosz J. Mirosław., Kawczyńska-Butrym Zofia, Włoszczak-Szubzda Anna, Modele komunikacyjne relacji lekarz-pacjent-rodzina, praca poglądowa, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 2012, Tom 18,Nr3,212-218.
  6. Kowalska J Agnieszka., Jarosz J. Mirosław, Sak Jarosław,Pawlikowski Jakub, Patryn Rafał, Pacian Anna, Włoszczak-Szubzda Anna, Etyczne aspekty komunikacji lekarz-pacjent, praca poglądowa, Medycyna Ogólna, 2010,16 (XLV),3.
  7. Makara-Studzińska Marta, Komunikacja z pacjentem, Czelej, Lublin 2012.